रिस्पॉन्सिव्ह म्हणजे उत्कट :
कुणी हाक मारली की ‘ओ’ देणे, आवाहन केले की प्रतिसाद देणे म्हणजे रिस्पॉन्सिव्ह असणे असे वाटते. कुटुंबातील किंवा कामाच्या ठिकाणच्या ज्येष्ठांनी सूचना केली तरी ती आज्ञेसारखी मानणे, इच्छा व्यक्त केली तरी तो आदेश आहे असे मानणे म्हणजे रिस्पॉन्सिव्ह असणे आहे. हे अनेकांनी ऐकले असेल. देशांतर्गत असंतोष, नैसर्गिक आपत्ती, परचक्र, संभाव्य आणीबाणीची परिस्थिती यामध्ये हातातले काम सोडून वेगळे काही करायला पाहिजे हे कळणे म्हणजे रिस्पॉन्सिव्ह असणे असेही बऱ्याच जणांनी ऐकले असेल.
तत्पर आणि नेमका प्रतिसाद देता येणे ही इतरांना ओळखू येण्याची खूण आहे. कार्यकर्त्याने स्वत:चे आत्मपरीक्षण करायचे असेल, तर आपली उत्कटता किती हे बघायला पाहिजे. उत्कटता म्हणजेच अत्यंत मन:पूर्वकता. उत्कटता दोन प्रकारे साधली पाहिजे असे वाटते.
‘इलॅस्टिक’ हा शब्द सर्वांना परिचयाचा आहे. व्यवहारात ‘इलॅस्टिक’ म्हणजे ताण देताच सहज ताणला जाणारा आणि ताण सोडताच पूर्ववत होणारा. अशा इलॅस्टिक पट्ट्या आपण अनेक ठिकाणी वापरतो. शास्त्रज्ञ मात्र ‘इलॅस्टिसिटी’ मोजताना ताण दिला तरी दाद न देण्याचा गुण मोजतात. त्यामुळे शास्त्रज्ञाच्या दृष्टीने मोठा ताण सहन करणारे पोलाद जास्त ‘इलॅस्टिक’, तर लगेच ताणले जाणारे रबर कमी ‘इलॅस्टिक’ आहे. व्यवहारात आणि प्रयोगशाळेत ‘इलॅस्टिक’ शब्दाचे अगदी परस्परविरुद्ध अर्थ आहेत. दोन्ही अर्थ मिळून तो शब्द अधिक समृद्ध होतो.उत्कट हा पण एक समृद्ध शब्द आहे.
प्रत्येकाच्या मनात एक मध्यवर्ती कल्पना, मध्यवर्ती विचार किंवा मध्यवर्ती सूत्र पाहिजे. बाकी सर्व कल्पना किंवा विचार त्याच्याभोवती रचना केलेले पाहिजेत. कार्यकर्त्यांच्या दृष्टीने हा मध्यवर्ती विचार म्हणजे कार्याचे अंतिम ध्येय. ही ध्येयनिश्चिती झाली म्हणजे त्याला घट्ट पकडून ठेवणे हा एकदाच आणि कायमसाठी दिलेला प्रतिसाद. असा प्रतिसाद देणारे अतिशय उत्कटच आहेत. कितीही मोठ्या अडचणी आल्या किंवा कितीही मोहात पाडणारी आकर्षणे समोर आली, तरी ‘सोडू कधी न पथ हा’ म्हणणे हा उत्कटतेचा एक आविष्कार.
मध्यवर्ती विचाराच्या भोवती इतर सर्व विचारांची रचना करणे, त्यासाठी नवीन विचार शोधणे, हे पण जमले पाहिजे. विचारांची व अनुभवांची विविधता, व्यापकता व समृद्धता असेल तरच अशी रचना करणे जमेल. अशी रचना जमली तर नवीन परिस्थिती स्वीकारणे व त्या परिस्थितीतही गरज असल्यास नवीन प्रकारे काम करणे जमेल.
कितीही अवघड गोष्ट नियोजनानुसार-नियमानुसार चालू असेल तर त्यातून पुन्हा- पुन्हा नवीन शिकणे होत नाही. नियोजनानुसार काम करायला दक्षता लागते, तर नियोजन, करायला व नियोजन बाजूला सारायला उत्कटता लागते. नवीन संधी समोर आली व त्यामुळे नवीन मार्ग दिसला किंवा नवीन अडचण समोर आली व त्यामुळे नवीन मार्ग शोधावा लागला, तर त्याला ध्येयसिद्धीसाठी परिस्थितीला प्रतिसाद देणे म्हणतात. उत्कटता असेल तर प्रतिसाद द्यावासा वाटेल. कार्यकर्त्याचा पड कोणावर विश्वास टाकायचा असेल तर ज्येष्ठांच्या इच्छेलाही प्रतिसाद दिला जातो. स्वत:च सर्व ठरवायचा पड असेल तर परिस्थितीला प्रतिसाद दिला जातो. ध्येयाबाबत दृढता आणि ध्येयसिद्धीच्या मार्गाबाबत लवचिकता व तत्परता या दोन्हीतून उत्कटता व्यक्त होते.