वैचारिक

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. ३४

शिक्षणाचा आध्यात्मिक पाया म्हणजे काय? मानसशास्त्रात एका द्वंद्वाचा विचार मनुष्यघडणीच्या संदर्भात नेहमी होतो. व्यक्तीचा विकास उपजत गुणांमुळे (Nature) होतो की परिस्थितीमुळे (Nurture) हे ते द्वंद्व आहे. याचा निकाल लावणे अवघड जाते. त्यामुळे दोन्हीचा परिणाम होतो असे म्हणून समारोप करावा लागतो. Nature चे अनुकूल परिणाम वाढवणाऱ्या व प्रतिकूल परिणाम कमी करणाऱ्या Nurture ची योजना करण्याचा प्रयत्न […]

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. ३४ Read More »

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. ३३

नेतृत्वगुण विकसन आधी होते की बुद्धिमत्तेचा विकास आधी होतो ? नेतृत्वामध्ये मला किमान तीन पैलू दिसतात. १) किती जणांचे नेतृत्व करायचे ? २) किती काळासाठी नेतृत्व करायचे ? आणि ३) विशिष्ट विषय किंवा क्षेत्रामध्ये नेतृत्व करायचे की संपूर्ण जीवनव्यापी नेतृत्व करायचे ? पहिल्या पैलूच्या विकासासाठी सामाजिक प्रज्ञा किंवा आंतर-व्यक्तिगत बुद्धिमत्ता लागते. दुसऱ्या पैलूच्या विकासासाठी स्व-विषयक

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. ३३ Read More »

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. ३२

नेतृत्वविकसनासाठी अग्रणी-योजनेत काय केले पाहिजे? आपल्या सुवर्णामृत भवितव्य लेखाच्या परिशिष्टामध्ये आपण नेतृत्वगुणांची यादी दिली आहे. प्रशिक्षण कार्यक्रम आखणाऱ्यांनी त्या गुणांच्या विकासासाठी अग्रणींचे वय पाहून कार्यक्रम ठरवावा. पण त्याशिवाय काही सामान्य (general) व विशेष (specific) उदाहरणे अग्रणींच्या समोर ठेवायला हवीत. सामान्य उदाहरणे म्हणून मी काही कामांचा उल्लेख बऱ्याचदा करतो. पूर्वीच्या शिडांच्या जहाजांमध्ये डोलकाठी म्हणून मोठा खांब

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. ३२ Read More »

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. ३१

अनुभव पचवणे म्हणजे काय ? एखादा विलक्षण अनुभव आपण घेतो. कधी आनंदाचा, कधी आश्चर्याने थक्क होण्याचा, कधी भीतीचा, कधी गोंधळून जाण्याचा, कधी चिड आणणारा, कधी हसायला लावणारा, कधी मंत्रमुग्ध होण्याचा, कधी उत्साहाने ओसंडून जाण्याचा. त्या अनुभवाची आठवण आल्यावर मनामध्ये पुन्हा फक्त आधीची भावना निर्माण झाली तर आपण तो अनुभव पचवलेला नाही. एखाद्या कामात आपल्याला अल्पसे

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. ३१ Read More »

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. ३०

आपण प्रबोधिनातील सर्वांसाठी योगासने अनिवार्य का करत नाही? योग म्हणजे संयमित जीवन. भोग म्हणजे स्वच्छंद जीवन. या दोन वेगवेगळ्या जीवनशैली आहेत. जीवनशैली स्वतःच निवडावी लागते. तिची सक्ती करता येत नाही. जीवनशैली अनिवार्य केली की फक्त तिचे वरवरचे नाटक होते. संधी मिळताच दुप्पट वेगाने वेगळी जीवनशैली विरोधासाठी विरोध म्हणून स्वीकारली जाते. योगासने ही योग या जीवनशैलीचा

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. ३० Read More »

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. २९

प्रबोधिनीच्या सदस्यांनी वारीचा अनुभव घ्यावा असे आपण का सुचवतो? ज्यांनी वारीचा अनुभव घेतला आहे ते स्वतःच्या अनुभवातून याचे उत्तर देऊ शकतील. मी एका वेळी जास्तीत जास्त अर्धा दिवसच वारीमध्ये सहभागी झालो आहे. पण मी चल-उपासनेचे अनेक प्रयोग करून पाहिले आहेत. त्या आधारे मला उत्तर देता येईल. पहिला लौकिक हेतू — समाजाच्या एका मोठ्या गटाचे भावजीवन

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. २९ Read More »

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. २८

प्रबोधिनीमध्ये अभिव्यक्ती-कौशल्य म्हणून पाश्चात्त्य नृत्य-प्रकार शिकवले तर चालेल का? युवकांच्या कला दलामध्ये नृत्य-प्रशिक्षण दिले तर चालेल का? खेळांच्या बाबतीत प्रबोधिनीची भूमिका ‘भारतीय खेळ आणि पाश्चात्त्य खेळ दोन्ही खेळता आले पाहिजेत’ अशी आहे. आग्रह असतो तो वैयक्तिक खेळांच्या आधी सांघिक खेळांना प्राधान्य देण्याचा. त्याच धर्तीवर पाश्चात्त्य नृत्य-प्रकार आणि भारतीय नृत्य-प्रकार हे दोन्ही शिकले पाहिजेत असे म्हणता

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. २८ Read More »

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र.२७

पद्य-गायनाचा व्यक्तिमत्त्त- विकसनाला काय उपयोग होतो ? : उत्तम काव्य आणि उत्तम संगीत अशी जोडी जमते तेव्हा अशी पद्ये पुन्हा पुन्हा म्हणावीशी वाटतात. एकट्यानेही म्हटली जातात व समूहातही गायली जातात. सामूहिक गायन करताना लय-ताल-सूर यांच्या प्रवाहाबरोबर गाणाऱ्यांचा गटच्या गट त्या पद्याच्या प्रवाहात एकत्र ओढला जातो. गटातील व्यक्ती आपले वेगळेपण काही काळ विसरतात व गटाचा भाग

अनौपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र.२७ Read More »

औपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. २६

जुलै २०१४ मधल्या समूहगुण विकसन प्रशिक्षण वर्गात ३०% (६८ पैकी २१) शालेय अध्यापक होते. त्यापैकी बहुसंख्य महिला होत्या. महिला अध्यापकांना घरच्या जबाबदाऱ्या सांभाळून कार्यकर्ता भूमिकेतून काम करणे शक्य आहे का ? कार्यकर्त्याच्या कामाचे स्वरूप “बोले तैसा चाले’ असे असावे लागते. त्याला संपर्कात येणाऱ्या अधिकात अधिक लोकांशी ध्येयासंबंधी ‘बोलावे’ लागते व नंतर ध्येय समोर ठेवून काम

औपचारिक शिक्षण प्रश्न क्र. २६ Read More »

प्रबोधिनीच्या वैचारिक मूलतत्त्वांचा विकास 

(कार्यकर्त्यांच्या अभ्यासवर्गामध्ये सौर श्रावण २९/२१ ऑगस्ट २०२६ रोजी प्रबोधिनीतील मूलतत्त्वांच्या इतिहासाचा मा.संचालकांनी घेतलेला आढावा ) १९८८ साली प्रबोधिनीच्या रौप्य महोत्सवानिमित्त’ज्ञान प्रबोधिनी एक अभिनव शैक्षणिक प्रयोग – खंड ३’असं आपण प्रकाशित केलं.आणि त्याच्यामध्ये ज्ञान प्रबोधिनीची वैचारिक मूलतत्त्वं काय आहेत,यासंबंधीचं लेखन आठ प्रकरणांमध्ये आलेलं आहे.सात तत्त्वांसाठी सात प्रकरणं आणि एक उपसंहाराचं प्रकरण.तेव्हा सात लेखांमध्ये ती मांडणी केलेली

प्रबोधिनीच्या वैचारिक मूलतत्त्वांचा विकास  Read More »