भाग १
जेव्हा दोन ध्येयवेडी मने एकत्र येतात, तेव्हा ‘समाजकार्य’ ही केवळ घोषणा राहत नाही, तर तो श्वास बनतो. बागेश्रीताई आणि विवेक पोंक्षे सरांच्या आयुष्यातील संघर्षाचे आणि निस्सीम सेवाभावाचे हे पदर उलगडणारा विशेष लेख. माणुसकी आणि कर्तव्याची ही साक्ष प्रत्येकाने वाचायलाच हवी!”
बागेश्रीताईंच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण एका अशा घरात झाली, जिथे विचार आणि कृती यांची सांगड घातलेली होती. त्यांच्या आईचा आदर्श त्यांच्या समोर होता. केवळ १० वी पर्यंत शिक्षण होऊनही, त्यांच्या आईने सावरकरांच्या सहवासात आलेल्या लोकांच्या कथा शब्दांकित केल्या होत्या. केवळ लेखनच नाही, तर तांत्रिक कामातही त्यांची आई निपुण होती. नाशिकच्या सटाणा जोशींकडून त्यांनी प्लंबिंग आणि वायरिंग शिकून घेतले होते. ‘ज्ञान प्रबोधिनी’च्या सुरुवातीच्या इमारतीचे वायरिंग करताना आईने आपल्या वडिलांना केलेली मदत, ही त्यांच्यातील कर्तृत्वाची साक्ष होती. घरात नळ गळला किंवा वायर बिघडली की, ‘स्त्री-पुरुषांच्या कामातील भिंत’ ओलांडून आई स्वतः स्टुलावर उभी राहायची. हाच स्वावलंबी वारसा बागेश्रीताईंच्या रक्तात भिनला होता.
प्रत्येकाच्या आयुष्यात अशा काही गोष्टी असतात ज्या भविष्यातील मोठ्या संघर्षाची पायाभरणी करत असतात. बागेश्रीताईंच्या बाबतीत त्यांचे घरचे वातावरण हे एखाद्या मुक्त विद्यापीठासारखे होते. त्यांचे वडील एअरफोर्समध्ये होते—शिस्तप्रिय पण तितकेच पुरोगामी. त्यांनी स्वतःचे लग्न कोणत्याही पत्रिकेविना, कोणत्याही मुहूर्ताशिवाय थेट १५ ऑगस्टच्या मुहूर्तावर केले होते.
“देशाच्या स्वातंत्र्यदिनापेक्षा मोठा मुहूर्त कोणता असू शकतो?” हा त्यांचा विचार त्या काळाच्या खूप पुढे होता.
बागेश्रीताईंच्या जीवनाची गाथा म्हणजे एका ध्येयवेड्या मुलीने कौटुंबिक जबाबदारी आणि सामाजिक ओढ यांच्यात साधलेला सुवर्णमध्य आहे. १० वीत ८०% गुण मिळवल्यानंतर, आईची इच्छा त्यांनी ‘सायन्स’ला जावे अशी होती. मात्र, वडिलांचा तुटपुंजा पगार आणि तीन धाकट्या बहिणींची जबाबदारी बागेश्रीताईंना स्वस्थ बसू देईना. “मी फक्त शिकत बसले, तर घराचा गाडा कसा चालणार?” या विचारातून त्यांनी शिक्षणापेक्षा कर्तव्याला प्राधान्य दिले आणि वयाच्या १६-१७ व्या वर्षीच नोकरी स्वीकारली.
त्या एका ‘डायनॅमिक बॅलेंसिंग’च्या कारखान्यात हिशोब लिहिण्याचे काम करू लागल्या. पण तिथे त्यांचे लक्ष केवळ कागदावर नव्हते, तर फिरणाऱ्या मशीनवर होते. गिअर शाफ्ट्स आणि फॅन्सचा इम्बॅलन्स ओळखून तो दुरुस्त करण्याचे तांत्रिक कौशल्य त्यांनी मालकांकडे हट्ट धरून शिकून घेतले. “पैसे नाही दिले तरी चालतील, पण मला हे काम शिकू द्या,” ही त्यांची जिद्द त्यांच्यातील प्रयोगशील वृत्तीची साक्ष देणारी होती.
कामाच्या व्यापात शिक्षण सुटल्याचा न्यूनगंड मनाच्या कोपऱ्यात कुठेतरी होताच. पण हार मानतील त्या बागेश्रीताई कसल्या? त्यांनी १७ नंबरचा फॉर्म भरून बहिस्थ (External) पद्धतीने पुन्हा शिक्षणाचे पाऊल उचलले. नोकरी करणाऱ्यांसाठी विष्णुपंत महाजनांनी सुरू केलेल्या ‘स्वाध्याय महाविद्यालया’त त्या संध्याकाळचे कॉलेज करू लागल्या. दिवसभर कारखान्यातील कष्ट आणि संध्याकाळी शिक्षणाची साधना, अशा दुहेरी कसरतीतून त्यांनी आपली पदवी पूर्ण केली.
सामाजिक कामाच्या ओढीतून त्यांनी एकदा घरातील कोणालाही न सांगता परभणी जिल्ह्यातील ‘स्वप्नभूमी’ गाठली. घराचा विरोध आणि कामाची ओढ यातून घेतलेला हा धाडसी निर्णय त्यांच्यातील अस्वस्थता दर्शवणारा होता. पुढे त्या जेव्हा पुण्यात परतल्या, तेव्हा त्यांच्या आयुष्याला खऱ्या अर्थाने दिशा मिळाली ती किशाभाऊ पटवर्धन यांच्यामुळे. शिरीष पटवर्धन यांच्या माध्यमातून किशाभाऊंना या ध्येयवेड्या मुलीबद्दल समजले होते. किशाभाऊंनी स्वतः त्यांच्या घरी जाऊन मायेने विचारले, “सामाजिक कामच करायचे आहे ना, मग इतक्या लांब कशाला जातेस? स्व-रूपवर्धिनी आहे ना!” आणि इथूनच बागेश्रीताईंच्या सामाजिक कार्याचा खऱ्या अर्थाने श्रीगणेशा झाला.
बागेश्रीताईंचा प्रवास म्हणजे अखंड धावण्याचा इतिहास. पण नियतीला काहीतरी वेगळेच मान्य होते. रोज १०० किलोमीटर सायकल चालवल्यामुळे त्यांच्या शरीराला ‘सायटिका’चा तीव्र त्रास सुरू झाला. पाऊल टाकणेही कठीण झाले आणि ज्या मुलीने कधी विश्रांती शब्दाचा अर्थ जाणला नव्हता, तिला एका जागी बसून राहावे लागले. पण म्हणतात ना, “जेव्हा एक दरवाजा बंद होतो, तेव्हा निसर्ग दुसरा मोठा दरवाजा उघडतो.”
अशा कठीण काळात बागेश्रीताईंच्या मदतीला धावून आले ते किशाभाऊ पटवर्धन. किशाभाऊंचे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे चिकाटीचा जिवंत नमुना. लोकांच्या मनात कार्याबद्दल विश्वास निर्माण करून निधी मिळवण्यात त्यांचा हातखंडा होता, म्हणूनच आपासाहेब पेंडसे त्यांचे वर्णन ‘पर्स्युएशन दाई नेम इज पटवर्धन’ असे करायचे.
किशाभाऊंना जाणीव होती की, बागेश्रीताईंसारखी ‘ऊर्जा’ शांत बसू शकत नाही. त्यांनीच ताईंना ज्ञान प्रबोधिनीचे तत्कालीन संचालक अण्णा ताम्हणकरांकडे नेले.
न्यूनगंड ते आत्मविश्वासाचा प्रवास
प्रबोधिनीशी ताईंचे नाते कौटुंबिक होते. आप्पा त्यांचे नातेवाईक, तर अनघाताई लवळेकर त्यांच्या बहिण. तरीही ताईंच्या मनात एक सुप्त भीती होती. शालेय वयात प्रबोधिनीच्या निवड चाचणीत त्या निवडल्या गेल्या नव्हत्या, त्यामुळे “प्रबोधिनी फक्त अति-बुद्धिमान मुलांसाठी आहे, मग माझे तिथे काय काम?” असा न्यूनगंड त्यांच्या मनात होता.
मात्र, प्रत्यक्ष कामाला सुरुवात केल्यावर त्यांना प्रबोधिनीचा खरा मंत्र उमजला— ‘एव्हरीबडी इज इंटेलिजंट’ (प्रत्येकजण बुद्धिमान आहे). हा विचार समजल्यानंतर ताईंच्या कामाला एक नवी उंची प्राप्त झाली. ताईंच्या आयुष्यातील सर्वात अनमोल क्षण म्हणजे आप्पांच्या शेवटच्या दिवसांत त्यांनी स्वतः ताईंना बोलावून घेतले आणि पेटीवर प्रार्थना म्हणायला सांगितली. तो क्षण म्हणजे एका महान तपस्व्याने आपल्या शिष्येला दिलेली एक सुप्त दीक्षाच होती.
स्व-रूपवर्धिनीतील कष्टाची तालीम आणि ज्ञान प्रबोधिनीतील वैचारिक बैठक; या दोन महान संस्थांच्या संस्कारांतून बागेश्रीताई केवळ एक कार्यकर्त्या राहिल्या नाहीत, तर त्या प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करणाऱ्या एका सामर्थ्यशाली समाजसेविका म्हणून घडल्या. सायकलवरून सुरू झालेला हा प्रवास, पुढे अनेक मुलांच्या आयुष्यात प्रकाशाची वाट दाखवणारा ठरला.
बागेश्रीताईंच्या समाजकार्याचा पाया खेड शिवापूरच्या ‘ज्ञान प्रबोधिनी’ कृषी तांत्रिक विद्यालयात रचला गेला. तिथे पोहोचल्यावर त्यांनी पाहिलेले पहिले दृश्य त्यांच्या मनावर कायमचे कोरले गेले. विद्यालयाचे प्राचार्य यशवंतराव स्वतः हातात झाडू घेऊन परिसर स्वच्छ करत होते. “इथे कोणी मोठा किंवा लहान नसतो, कामातूनच कार्याची सुरुवात होते,” हे त्यांचे शब्द ऐकून ताईंनी आपली पिशवी बाजूला ठेवली आणि थेट कामात झोकून दिले.
रामभाऊ आणि यशवंतराव यांच्या मार्गदर्शनाखाली ताईंनी दुधाचा हिशोब ठेवण्यापासून ते प्रत्यक्ष दूध घरपोच करण्यापर्यंत सर्व कामे आनंदाने केली. याच काळात खेड शिवापूर परिसरात दारूबंदीचे ऐतिहासिक आंदोलन उभे राहिले. या आंदोलनात ताईंनी कमालीचे धाडस दाखवले. एकदा तर त्यांच्यावर तलवारीने हल्ला होण्याची वेळ आली होती, पण डगमगून न जाता त्या पाय रोवून उभ्या राहिल्या. हा संघर्ष प्रबोधिनीच्या ग्रामीण इतिहासातील एक सुवर्णपान आहे.
सामाजिक विसंगती आणि मुलीचा संकोच
घरात इतके मोकळे वातावरण असले, तरी जेव्हा मुलीच्या लग्नाचा प्रश्न आला, तेव्हा वडिलांना समाजाच्या चौकटीत उतरावेच लागले. समाज आजही पत्रिका, मुहूर्त आणि आर्थिक परिस्थितीच्या मोजपट्ट्या घेऊन बसलेला असतो. बागेश्रीताईंना आठवते की, स्थळ बघण्याच्या त्या पारंपरिक कार्यक्रमांमध्ये त्यांना खूप त्रास व्हायचा. परिस्थिती बेताची असल्यामुळे अनेकदा नकार पचवावे लागत. “आम्ही त्यांच्याकडे जायचो, पण कोणी ‘हो’ म्हणायचे नाही,” ही त्यांची आठवण त्या काळातील मध्यमवर्गीय मुलीच्या मनातील सल स्पष्ट करते.
अटींची पत्रिका: ध्येयाचा शोध
अशा परिस्थितीतही बागेश्रीताईंनी हार मानली नाही. त्यांना जाणीव होती की जर त्यांना सामाजिक कार्याची ओढ असलेला जोडीदार मिळाला नाही, तर त्यांचे आयुष्य सुसह्य होणार नाही. म्हणूनच त्यांनी धाडस करून वडिलांना विचारले, “मी माझ्या अटींची पत्रिका कार्यकर्त्यांकडे देऊ का?”
वडिलांनीही तितक्याच मोठ्या मनाने त्यांना साथ दिली. ते म्हणाले, “जरूर दे, म्हणजे किमान तुला तुझ्या विचारांशी साधर्म्य असलेला मुलगा तरी मिळेल.” वडिलांनी दिलेला हा होकार म्हणजे बागेश्रीताईंच्या अस्तित्वाचा सन्मान होता.
“आम्ही काय वस्तू आहोत का?” असा प्रश्न त्यांना पडायचा. पण त्याच वेळी वडिलांच्या कष्टाची जाणीवही त्यांना होती. या संघर्षातूनच बागेश्रीताईंना ‘वस्तू’ म्हणून पाहणाऱ्या समाजाला त्यांनी आपल्या कर्तृत्वाने उत्तर देण्याचे ठरवले.
“मला बँकेत किंवा LIC मध्ये नोकरी करून पैसे कमवायचे नाहीत. मला सकाळी १० ते संध्याकाळी ६ केवळ सामाजिक क्षेत्रातच काम करायचे आहे. जो मला ही परवानगी देईल, त्याच्याशीच मी लग्न करेन.” ही ‘विशेष पत्रिका’ घेऊन त्या मोठ्या सामाजिक कार्यकर्त्यांकडे गेल्या. त्यांना असा जोडीदार हवा होता जो स्वतः एक कार्यकर्ता असेल.
दोन ध्येयवादी मनांची युती
दुसरीकडे, विवेक पोंक्षे सरांच्या मनात अरुणाचल प्रदेशाच्या दुर्गम भागात जाऊन काम करण्याचे विचार घोळत होते. सरांनी आईला स्पष्ट सांगितले होते, “अरुणाचलला माझ्यासोबत यायला जी मुलगी तयार होईल, तिच्याशीच मी लग्न करेन.” योगायोगाने, विनायकराव लिमये यांच्याकडे सरांनी बागेश्रीताईंची ती ‘अटींची पत्रिका’ पाहिली आणि त्यांना खेड शिवापूरची ती जिद्दी कार्यकर्ती आठवली.
सर थेट बागेश्रीताईंच्या घरी पोहोचले. दाढी वाढवलेला, चष्मा लावलेला तो तरुण पाहून घरच्यांना सुरुवातीला वाटले की हा दारूबंदी आंदोलनातील कोणीतरी ‘आक्रमक’ माणूस आहे की काय? पण ताईंनी परिस्थिती सावरली. अधिक शांतपणे चर्चा करण्यासाठी दोघेही ‘पर्वती’ वर गेले. सुमारे दीड तास चर्चा झाली.
ताईंच्या मते, आयुष्यातील ५० गोष्टींपैकी पहिल्या दोन मुख्य गोष्टी जुळल्या की बाकीच्या तडजोडी सोप्या होतात. त्यांच्यासाठी ‘सामाजिक कामाची ओढ’ आणि ‘कष्टाची तयारी’ हे दोन निकष सरांच्या विचारांशी तंतोतंत जुळत होते. सरांनी विचारले, “मला अरुणाचलला जायचे आहे, तुमची तयारी आहे का?” आणि ताईंनी कोणताही विचार न करता होकार दिला.
दोन ध्येयवेड्या मनांनी पर्वतीवर घेतलेला तो निर्णय एका आदर्श सहजीवनाची नांदी ठरला. एका पत्रिकेने आणि स्पष्ट विचारांनी दोन भिन्न प्रवासांना एकाच ध्येयमार्गावर आणून सोडले.
बागेश्रीताई आणि विवेक पोंक्षे सरांचे लग्न ४ जून रोजी झाले आणि अवघ्या पाचव्या दिवशी, ९ जूनला हे नवदाम्पत्य अरुणाचल प्रदेशातील विवेकानंद केंद्राच्या कामासाठी रवाना झाले. हे लग्न केवळ दोन व्यक्तींचे नव्हते, तर दोन ध्येयवाद्यांचे मिलन होते. बागेश्रीताईंच्या अटींच्या पत्रिकेला विवेकसरांच्या कार्याची जोड मिळाली आणि जयरामपूरच्या दुर्गम भागात शिक्षणाची एक नवी पहाट उगवली.
बागेश्रीताईंची ‘निसर्ग शाळा’: मासे पकडता पकडता गणित
विवेकसर शाळेत आलेख मांडत असताना, बागेश्रीताईंनी मात्र वस्त्यांवरील मुलांशी गणिताचे नाते मासे पकडता पकडता जोडले होते. हाजंग आणि चकमा समाजाच्या वस्त्यांवर पालकांना वाटायचे की मुले शाळेत गेली तर मासे पकडायला कधी शिकणार? यावर उपाय म्हणून ताईंनी त्यांच्याच कलेतून शिक्षण सुरू केले.
- बांबूचा ‘जखा’: मुलांनी ताईंना बांबूचा ‘जखा’ (मासे पकडण्याचे साधन) तयार करायला शिकवले.
- झाडांच्या बुंध्यांवरचे तास: कोणाला किती मासे मिळाले? कोणाचे जास्त, कोणाचे कमी? या गप्पांतून बेरीज-वजाबाकीच्या संकल्पना सहज स्पष्ट होऊ लागल्या.
- सुवासिक ‘बक्षिसे’: पुण्यातून नेलेली साबणाची (लक्स वगैरे) सुवासिक वेष्टने त्या मुलांसाठी सर्वात मोठी बक्षिसे होती. तो सुवास मिळवण्यासाठी मुले आवडीने गणिते सोडवू लागली. एका सायकलवर पाच-पाच मुलांना बसवून वस्त्यांवर फिरणाऱ्या बागेश्रीताईंनी बांबू, मासे आणि साबणाच्या वेष्टनांतून शिक्षणाची एक वेगळीच पहाट फुलवली होती.
खरे अध्यात्म हे केवळ पूजा-अर्चेत नसते, तर ते संकटाच्या वेळी माणसाने दाखवलेल्या धैर्यात आणि कर्तव्यात असते. विवेक पोंक्षे सरांचे आयुष्य याच तत्त्वावर आधारलेले होते. जेव्हा डॉक्टरांनी सरांना सांगितले की त्यांच्याकडे आता फक्त एक वर्ष उरले आहे, तेव्हा कोणताही सामान्य माणूस खचून गेला असता; पण सरांनी अतिशय शांतपणे बागेश्रीताईंना सांगितले, “आता आपल्याला या एका वर्षाची रचना करावी लागेल.” मृत्यू दारात उभा असतानाही सरांचे मन मात्र कामाच्या नियोजनात मग्न होते.
व्यावहारिक वृत्ती आणि निखळ माणुसकी
सरांचा स्वभाव मुळातच अत्यंत चिकित्सक आणि तर्कसंगत होता. त्यांच्या घरातील देव्हारा किंवा कर्मकांडांपेक्षा त्यांचा दृष्टिकोन नेहमीच कर्तव्यप्रधान राहिला. घरातील स्त्रियांना सणावाराच्या कामासाठी नोकरीतून रजा घ्यावी लागू नये, म्हणून “तो विधी रविवारी का करता येणार नाही?” असा रोकडा प्रश्न विचारण्याइतकी त्यांची वृत्ती पुरोगामी होती.
तरीही बागेश्रीताईंच्या मते, सरांच्या या वर्तणुकीतच खरे ‘अध्यात्म’ दडलेले होते. कोणतीही सक्ती नसताना, सासूबाई आणि पती विवेक यांनी ताईंच्या वृद्ध आई-वडिलांना स्वतःच्या घरी आणून त्यांची सेवा करण्याचा जो निर्णय घेतला, तो त्यांच्या आध्यात्मिक उंचीचा आणि माणुसकीचा सर्वात मोठा पुरावा होता.
ध्येयवादासाठी काहीही
आपल्याकडे उरलेला मर्यादित वेळ सरांनी प्रबोधिनीच्या कामाची व्यवस्था लावण्यात खर्च केला. संशोधिकेतील प्रकल्प कोणाकडे सोपवायचे आणि शैक्षणिक उपक्रम कसे चालवायचे, याची त्यांनी सूक्ष्म रचना केली. त्यांची धडपड केवळ एकच होती—संस्थेचे काम थांबू नये. शरीरात त्राण नसतानाही शेवटचे आठ महिने ते रोज चार तास प्रबोधिनीत जात राहिले. ताई जेव्हा त्यांचे एकेक पाऊल पायरीवर उचलून ठेवत होत्या, तेव्हा त्या केवळ त्यांच्या शरीराला नाही, तर सरांच्या अढळ ध्येयवादाला साथ देत होत्या.
स्थितप्रज्ञ प्रवास
सरांनी कधी ध्यानाला बसून साधना केली नाही, पण शेवटच्या श्वासापर्यंत कामाप्रती असलेली तळमळ हीच त्यांची सर्वात मोठी साधना होती. “आपण करत असलेले काम चांगले आहे आणि ते सुरूच राहील, फक्त मी नसेन,” असे म्हणताना त्यांच्या चेहऱ्यावर असलेली शांतता ही एखाद्या स्थितप्रज्ञ संतासारखीच होती.
बागेश्रीताई या प्रवासात सरांच्या सावलीसारख्या सोबत राहिल्या. सरांची चिकित्सक वृत्ती आणि घराण्यातील परंपरा यांचा मेळ त्यांनी अत्यंत कौशल्याने घातला. विवेकसर आणि बागेश्रीताईंचा हा प्रवास केवळ एका कार्यकर्त्याचा प्रवास नाही, तर तो मानवी जिद्दीचा आणि निस्सीम ‘कर्मयोगाचा’ एक प्रेरणादायी अध्याय आहे.
आ. सरांना जाऊन सात वर्षे उद्या पूर्ण होतील. त्यांची आठवण झाली की अस्वस्थ व्हायला होते. गेल्या दहा दिवसांच्या पासून सरांच्या वर तीन भागात एक लेख मालिका लिहितोय. आजचा हा पहिला भाग. उद्या विवेकसरांच्या वर लिहील !!
अशा ध्येयवेड्या कार्यकर्त्यांमुळेच समाजात आशेचा दिवा पेटत राहतो. ही प्रेरणादायी कथा नक्की शेअर करा.
#Inspiration #SocialWork Jnana Prabodhini, Ambajogai @
Prabodhini #Motivation #MarathiLiterature #LifeStory #SocialActivism #VivekPonkshe #Bageshritai #ArunachalPradesh #Education #ServiceToHumanity #Maharashtra #RealHero #प्रेरणादायी #समाजकार्य #ज्ञानप्रबोधिनी #कर्मयोग #जीवनप्रवास