भाग २
मृत्यू समोर दिसत असतानाही ज्यांचे हात कामातून थांबले नाहीत आणि ज्यांची बुद्धी शेवटपर्यंत ध्येयाचा विचार करत होती… एका ध्येयनिष्ठ ऋषीची, विवेक पोंक्षे सरांची ही प्रेरक जीवनगाथा नक्की वाचा!
विवेक पोंक्षे आणि बागेश्रीताई यांच्या जीवनाचा प्रवास म्हणजे कर्तव्य आणि भावना यांचा एक अद्भूत संगम आहे. अरुणाचल प्रदेशमधील सेवाकार्य संपवून परतल्यानंतर आयुष्याची नवी गणिते मांडताना सरांनी अत्यंत कष्टाने संसाराचा गाडा ओढला. सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री दहा वाजेपर्यंत क्लासेस आणि शाळा असा त्यांचा व्यस्त दिनक्रम असे. याच काळात जेव्हा किल्लारीचा भीषण भूकंप झाला, तेव्हा सरांनी स्वतःच्या विश्रांतीचा विचार न करता मदतीची जबाबदारी स्वीकारली. पहाटे सहा ते रात्री दोन वाजेपर्यंत चालणाऱ्या या कामात त्यांनी स्वतःला झोकून दिले होते. या सर्व काळात घराची पूर्ण धुरा बागेश्रीताईंनी अत्यंत समर्थपणे सांभाळली. मुलांचे शिक्षण, त्यांचे जेवण आणि घरच्या लोकांची ऊब टिकवून ठेवण्याचे काम ताईंनी केले. जणू एकीकडे विवेक नावाचे प्रखर मस्तिष्क कार्य करत होते, तर दुसरीकडे भावनांनी ओथंबलेले हृदय घराला सावरत होते.
विवेक पोंक्षे सर हे केवळ शिक्षक नव्हते, तर विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचा शास्त्रशुद्ध ध्यास घेणारे एक ऋषीच होते. त्यांची स्मरणशक्ती आणि मुलांबद्दलचे प्रेम इतके अफाट होते की, दहावीच्या बॅचमधील प्रत्येक मुलाचे नाव, गाव आणि त्याची घरची परिस्थिती त्यांना तोंडपाठ असे. अगदी ज्ञान प्रबोधिनीत प्राचार्य असतानाही, ते डोळे मिटून कोणत्याही विद्यार्थ्याची माहिती सांगू शकत. लग्नानंतर अवघ्या पाच दिवसांत हे दाम्पत्य अरुणाचल प्रदेशातील जयरामपूरच्या विवेकानंद केंद्रात रुजू झाले. तिथे सरांकडे मेस इंचार्ज, गणिताचे शिक्षक आणि मुलांच्या पैशांचे व्यवस्थापन अशा कठीण जबाबदाऱ्या होत्या. परिस्थिती इतकी बेताची होती की मुलांना आठवड्यातून एकदाच मांसाहार मिळायचा, पण अशा परिस्थितीतही सरांनी मुलांचे मन जिंकले.
मुलांच्या मनात गणिताची भीती न घालता, त्यांनी एक अनोखी दृष्टी दिली. आपली तुलना इतरांशी करण्यापेक्षा स्वतःच्याच प्रगतीशी करा, असा मंत्र त्यांनी दिला. मुलांच्या कॉटपाशी त्यांच्या मार्कांचा आलेख लावलेला असे, ज्यामुळे स्वतःची प्रगती स्वतःलाच दिसत असे. रात्री उशिरापर्यंत हॉस्टेलवर मुलांची गणिते सोडवून घेताना सरांच्या चेहऱ्यावर कधीच थकवा दिसत नसे. पहाटे चारला उठायचे असूनही विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यांत आत्मविश्वासाची चमक पाहणे, हेच त्यांच्या आयुष्याचे मोठे समाधान होते. शिस्त, प्रेम आणि समर्पणाचा हा प्रवास आजही शिक्षकांसाठी आणि पालकांसाठी एक दीपस्तंभ ठरतो.
विवेक पोंक्षे सरांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आवाका केवळ वर्गापुरता मर्यादित नव्हता, तर तो ईशान्य भारताच्या दऱ्याखोऱ्यांपासून ते जागतिक घडामोडींपर्यंत विस्तारलेला होता. विवेकानंद केंद्राच्या कामासाठी महिनाभर प्रवासात राहून घरी परतल्यावर, त्यांचा पहिला विसावा म्हणजे साठलेल्या वर्तमानपत्रांची चळत असे. प्रवासाचा चार-पाच दिवसांचा थकवा बाजूला सारून, महिनाभराचा इतिहास डोळ्याखालून घातल्याशिवाय त्यांना चैन पडत नसे. त्यांची ही वाचनाची ओढ केवळ माहिती मिळवण्यासाठी नव्हती, तर ती एका प्रगल्भ विश्लेषकाची भूक होती. त्यांची स्मरणशक्ती इतकी अफाट होती की, एखादी बातमी कोणत्या तारखेला, कोणत्या वर्तमानपत्रात आणि अगदी कोणत्या कोपऱ्यात छापून आली होती, हे ते अचूक सांगत. हे पाहून समोरचा माणूस थक्क झाल्याशिवाय राहत नसे.
राजकारण आणि समाजकारण हे सरांच्या अभ्यासाचे आवडते प्रांत. निवडणुकांच्या समीकरणांवर तासनतास चर्चा करताना ते वर्तवत असलेले अंदाज थक्क करणारे असत. एकदा तर राष्ट्रीय स्तरावरील एका स्पर्धेत त्यांनी वर्तवलेला निवडणुकीचा आकडा आणि प्रत्यक्ष निकाल यात केवळ एक-दोन जागांचाच फरक पडला होता. ज्या काळात प्रणय रॉय यांच्यासारखे तज्ज्ञ दूरदर्शनवर निवडणुकांचे विश्लेषण करत होते, त्याच काळात पोंक्षे सर आपल्या अफाट अभ्यासाने आणि आकडेवारीनिशी अचूक विश्लेषण मांडत असत.
राजकारणासोबतच क्रिकेट हा त्यांच्या अत्यंत जिव्हाळ्याचा विषय होता. या विषयावर चर्चा सुरू झाली की घरातील वातावरण अभ्यासू आणि तितकेच रंजक होऊन जाई. एक शिक्षक, मार्गदर्शक आणि उत्तम विश्लेषक म्हणून सरांनी जी उंची गाठली, त्याची खरी पायाभरणी धुळ्यातील त्या वर्तमानपत्रांच्या सानिध्यात आणि निरंतर वाचनाच्या व्यासंगामुळे झाली होती. त्यांच्याकडे केवळ माहितीचा साठा नव्हता, तर माणसांची आणि त्यांच्या गुणांची अचूक पारख करण्याची एक दिव्य दृष्टी होती. त्यांच्या अफाट स्मरणशक्तीचा असाच एक रंजक प्रत्यय ‘केएसबी पंप्स’चे संचालक अनंत विष्णू शेटलवाड यांच्या भेटीत आला होता.
अनंतजी जेव्हा ज्ञान प्रबोधिनीत आले, तेव्हा त्यांना अशा ठिकाणी देणगी द्यायची होती जिथे स्त्रिया स्वावलंबी होण्यासाठी धडपडत आहेत. सरांनी त्यांना तत्परतेने ग्राम विकास विभागाची वाट दाखवली. तिथे चर्चा सुरू असतानाच सरांनी अचानक अनंतजींना एक अनपेक्षित प्रश्न विचारला, “तुम्ही क्रिकेट कॉमेंट्रेटर होतात का?” अनंतजी थक्क झाले. ते खरोखरच उत्तम समालोचक होते. खेळाडूंचे आवाज ओळखणे, शतकांचे विक्रम आणि मैदानातील बारकावे सरांना मुखोद्गत होते. मुलगा आदित्य आणि मित्रांसोबत रंगणाऱ्या क्रिकेटच्या चर्चांतून सरांच्या या तल्लख बुद्धिमत्तेचा प्रत्यय वारंवार येत असे. वाचनाच्या छंदातून आणि जिज्ञासू वृत्तीतून घडलेले हे व्यक्तिमत्व खऱ्या अर्थाने ज्ञानाचा अखंड झरा होते.
विवेक पोंक्षे सरांचे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे केवळ एका विषयाचा अभ्यासक नव्हे, तर ज्ञानाचे चालते-बोलते विद्यापीठच होते. पुण्यात आल्यावर मॉडर्न कॉलेजमधून भौतिकशास्त्रात पदवी आणि पुढे विद्यापीठातून एम.एससी. पूर्ण केलेल्या सरांचे गणित आणि फिजिक्सवर जीवापाड प्रेम होते. मात्र, त्यांची व्याप्ती केवळ विज्ञानापुरती मर्यादित नव्हती; संस्कृत वगळता शाळेतील इतर सर्व विषय ते तितक्याच ताकदीने आणि अधिकाराने शिकवत असत. सरांची शिकवण्याची आणि जगण्याची पद्धत खऱ्या अर्थाने ‘जिवंत’ होती. साहित्याची त्यांना इतकी ओढ होती की, घरात कोणी वाचन कमी करत असेल तर ते स्वतः पुस्तक घेऊन स्वयंपाकघराच्या दाराशी उभे राहायचे. “तू तुझे काम चालू ठेव, मी तुला वाचून दाखवतो,” असे म्हणत त्यांनी ‘बनगरवाडी’ किंवा ‘थँक यू मिस्टर ग्लॅड’ सारख्या अजरामर साहित्याचे घरात अभिवाचन केले. हेच संस्कार त्यांनी शाळेतही नेले; साहित्यातील कथा केवळ वाचून न दाखवता त्या मुलांच्या मनात जिवंत करण्याची त्यांची हातोटी विलक्षण होती.
सिनेमा या माध्यमाकडे पाहण्याची एक नवी आणि प्रगल्भ दृष्टी त्यांनी विद्यार्थ्यांना दिली. सत्यजित रे यांच्या ‘अपुर संसार’ आणि ‘पथेर पांचाली’ सारख्या जागतिक दर्जाच्या चित्रपटांवर त्यांनी मुलांसाठी विशेष शिबिरे घेतली. कलकत्ता रेल्वे स्टेशनवर मिळालेल्या एका पुस्तकातून सुरू झालेला हा सिनेमाचा प्रवास मुलांच्या वैचारिक प्रगल्भतेपर्यंत जाऊन पोहोचला. नुसता सिनेमा दाखवून ते थांबत नसत, तर ‘सिंहासन’ किंवा ‘मुंबई दिनांक’ सारखी पुस्तके आधी मुलांना वाचायला लावून, मग त्यावर आधारित चित्रपट दाखवून सखोल चर्चा घडवून आणत. “मुलांना किमान १०० प्रश्न तरी पडले पाहिजेत,” असा त्यांचा आग्रह असे, कारण प्रश्नातूनच ज्ञानाचा खरा प्रवास सुरू होतो, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता.
मराठी साहित्यातील केवळ प्रस्थापित लेखकच नव्हे, तर उपेक्षित आणि दलित साहित्याचाही त्यांचा दांडगा अभ्यास होता. दया पवारांचे ‘बलुतं’, केशव मेश्राम, ज्ञानेश्वर भोसले किंवा भीमराव गस्ती यांसारख्या लेखकांच्या साहित्याची ओळख त्यांनी अनेकांना करून दिली. भटक्या-विमुक्त समाजाच्या व्यथा आणि दलित चळवळीतील संदर्भांची त्यांना सखोल जाण होती. प्रत्येक लेखकाचा विचार आणि त्याची सामाजिक पार्श्वभूमी समजून घेतल्याशिवाय वाचन पूर्ण होत नाही, असे ते मानत. म्हणूनच, पोंक्षे सर जेव्हा कोणत्याही विषयावर बोलायचे, तेव्हा त्यामागे व्यासंग, अफाट वाचन आणि समाजाच्या सर्व स्तरांचा सर्वसमावेशक विचार असायचा.
१९८५ हे ‘आंतरराष्ट्रीय युवक वर्ष’ म्हणून साजरे केले जात असताना विवेक पोंक्षे सर, दिलीप कुलकर्णी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांसोबत ईशान्य भारताच्या दौऱ्यावर गेले होते. विवेकानंद केंद्राच्या या कामाच्या निमित्ताने युवकांशी संवाद साधताना ‘राष्ट्रीय एकात्मता’ या विषयावर मोठी चर्चा रंगली होती. त्याच वेळी एका स्थानिक अरुणाचली विद्यार्थ्याने उपस्थित युवकांना एक साधा पण अस्वस्थ करणारा प्रश्न विचारला, “तुमच्यापैकी कोणाला अरुणाचल प्रदेशची राजधानी सांगता येईल का?” दुर्दैवाने, त्या क्षणी उपस्थित कोणालाही ‘इटानगर’ हे नाव पटकन आठवले नाही. यावर तो तरुण विद्यार्थी जे काही बोलला, ते सरांच्या जिव्हारी लागले. तो म्हणाला, “आम्हाला राष्ट्रीय एकात्मतेची गरज नाहीये, ती खरंतर तुम्हालाच आहे; कारण तुम्ही आम्हाला आजही नीट ओळखत नाही!”
हा प्रसंग विवेक सरांच्या मनावर कायमचा कोरला गेला. केवळ भाषणांमधून राष्ट्रीय एकात्मता साध्य होणार नाही, तर प्रत्यक्ष तिथे जाऊन, तिथल्या लोकांशी घट्ट नाते जोडणे ही काळाची गरज आहे, हे त्यांना मनोमन पटले. अरुणाचलचा तो दुर्गम भाग त्यांना खुणावू लागला. खेड शिवापूरच्या कृषी तांत्रिक विद्यालयात काम करत असतानाही त्यांच्या मनात सतत अरुणाचलचेच विचार घोळत होते. एका तरुणाने विचारलेल्या प्रश्नाने त्यांना केवळ अंतर्मुख केले नाही, तर एका नवीन ध्येयाकडे प्रवृत्त केले. अखेर, त्यांनी गिरीशरावांकडे आपली इच्छा बोलून दाखवली की, “मला काही काळ अरुणाचलमध्ये जाऊन शिक्षक म्हणून काम करण्याची परवानगी द्या.” ईशान्य भारताचा तो प्रदेश आणि तिथले प्रश्न प्रत्यक्ष अनुभवण्यासाठी सरांनी घेतलेला हा निर्णय त्यांच्या सामाजिक जाणिवेचा एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा ठरला.
विवेक पोंक्षे सरांच्या बालपणाची ही गोष्ट म्हणजे एका सुसंस्कृत, ध्येयवादी आणि प्रेमळ कुटुंबाचा सुंदर प्रवास आहे. त्यांच्या घराण्याची मुळे सांगलीत रुजलेली असली तरी, शिक्षणाचा आणि संस्कारांचा हा वारसा त्यांच्या आजोबांपासून सुरू झाला. सरांचे वडील ‘अण्णा’ हे पुण्यात सायकलवरून शाळेत शिकवायला जायचे, पण पुढे धुळ्याच्या बीएड कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून संधी मिळाल्याने हे कुटुंब खान्देशात स्थायिक झाले. पोंक्षे कुटुंबाचे मन अतिशय विशाल होते; दोन भाऊ आणि पाच बहिणी अशा मोठ्या गोतावळ्यात सरांचे बालपण समृद्ध झाले.
अण्णांच्या पगारात मोठ्या कुटुंबाची ओढताण होऊ नये आणि सांगलीच्या घरीही मदत करता यावी, या उदात्त हेतूने सरांच्या आईंनी लग्नानंतर आणि मुले लहान असताना स्वतः शिक्षण घेण्याचा जिद्दीने निर्णय घेतला. त्यांनी बीएड आणि त्यानंतर एमएड पूर्ण केले. आई जेव्हा ‘आचार्य अत्रे’ या विषयावर एमएडचा अभ्यास करायच्या, तेव्हा विवेक सर खूप लहान होते. धाकटा भाऊ तर जेमतेम सहा महिन्यांचा होता. अशा परिस्थितीत आईला जिद्दीने अभ्यास करताना पाहून सरांच्या मनावर नकळत कष्टाचे आणि अभ्यासाचे संस्कार होत गेले.
घरात पुस्तकांचा जणू खजिनाच होता. आईच्या अभ्यासामुळे अत्रेंचे साहित्य घरात असायचेच, पण अण्णांनीही मुलांच्या वैचारिक जडणघडणीसाठी एक अभिनव पद्धत शोधली होती. ते बीएड कॉलेजमधील नामांकित नियतकालिके आणि ‘नॅशनल जिओग्राफिक’ सारखी जागतिक दर्जाची पुस्तके वाचून झाल्यानंतर घरी आणायचे. विवेक सरांना तेव्हा इंग्रजी कळत नसे, पण अण्णा आवर्जून सांगायचे की, “अरे, वाचता नाही आले तरी चालेल, पण यातील चित्रे तरी बघ.” यातूनच सरांच्या मनात जागतिक ज्ञानाची जिज्ञासा निर्माण झाली.
सांगली ते धुळे आणि पुढे अरुणाचल ते पुणे असा हा प्रवास केवळ एका शिक्षकाचा प्रवास नव्हता, तर एका पिढीने दुसऱ्या पिढीला दिलेला वैचारिक वारसा होता. आपल्या आई-वडिलांच्या कष्टांतून आणि त्यांनी दिलेल्या समृद्ध वाचनातूनच विवेक सरांच्या व्यक्तिमत्त्वाची पायाभरणी झाली. घराच्या उंबरठ्यावर पडणारी वर्तमानपत्राची पहिली नजर असो किंवा विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचा शास्त्रशुद्ध ध्यास असो, या सर्वांची बीजे धुळ्याच्या त्या पुस्तकांनी भरलेल्या घरातच पेरली गेली होती.
चित्रे पाहता पाहता जगाकडे पाहण्याची एक नवी दृष्टी सरांना मिळत गेली. घरातल्या त्या समृद्ध ग्रंथालयाने आणि आई-वडिलांच्या कष्टाने सरांचे बालपण अक्षरशः फुलून गेले. एका बाजूला अत्रेंचे विनोद आणि साहित्य, तर दुसऱ्या बाजूला विज्ञानाची आणि जगाची ओळख करून देणारी आंतरराष्ट्रीय मासिके; अशा वातावरणात ‘विवेक’ नावाच्या एका समृद्ध व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण होत होती. आजही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात जो सखोलपणा दिसतो, त्याचे मूळ धुळ्याच्या त्या पुस्तकप्रेमी घरात दडलेले आहे.
सरांच्या या जिज्ञासेचा प्रवास घराच्या उंबरठ्यापाशी थांबला नाही. त्यांच्या जडणघडणीत घराइतकाच मोठा वाटा त्यांच्या शेजारचाही होता. धुळ्याला त्यांच्या घराशेजारीच एका शाळेचे मुख्याध्यापक राहायचे, ज्यांच्याकडे दररोज विविध प्रकारची वर्तमानपत्रे येत असत. पाचवी-सहावीत असल्यापासूनच विवेक नावाच्या त्या लहान मुलाला या वर्तमानपत्रांनी जणू वेड लावले. तासनतास शेजाऱ्यांकडे बसून ही सगळी वृत्तपत्रे वाचून काढण्याची सवय त्यांना तिथेच लागली. ही केवळ बातमी वाचणे नव्हती, तर जगाचा वेध घेण्याची ती त्यांची पहिली पायरी होती.
या सवयीतूनच त्यांची अफाट स्मरणशक्ती आणि विश्लेषणाची दृष्टी विकसित झाली. लहानपणी वाचलेली एखादी बातमी असो वा जागतिक घडामोडी, त्या विषयाचा सखोल अभ्यास करण्याची त्यांची पद्धत विलक्षण होती. पुढे हीच सवय त्यांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग बनली. प्रवासाहून परतल्यावर साठलेली वर्तमानपत्रे वाचल्याशिवाय त्यांना चैन पडत नसे आणि वाचलेली माहिती ते तारखेसह संदर्भासहित सांगत. धुळ्याच्या त्या शेजारच्या घरातून सुरू झालेला हा वर्तमानपत्रांचा प्रवास पुढे त्यांना एका प्रगल्भ विश्लेषकाच्या उंचीवर घेऊन गेला.
विवेक पोंक्षे सरांच्या जडणघडणीत त्यांच्या बालपणीच्या सवयी आणि वडिलांकडून मिळालेला नैतिक मूल्यांचा वारसा यांचा फार मोठा वाटा होता. धुळ्याला असताना ते शेजारच्या टकले सरांकडे जाऊन रोज वर्तमानपत्रे वाचत असत. पण हे वाचन केवळ माहिती गोळा करण्यापुरते मर्यादित नसायचे; टकले सर त्यांना आवर्जून विचारत, “तू आज काय वाचलंस? तुला त्यातलं काय काय लक्षात आहे ते सांग बरं!” लहान वयातच सुरू झालेल्या या संवादामुळे सरांची आकलनशक्ती आणि स्मरणशक्ती कमालीची तल्लख होत गेली.
घरातील वातावरणही तितकेच शिस्तबद्ध आणि तत्त्वनिष्ठ होते. सरांचे वडील आपल्या मूल्यांशी कधीही तडजोड करत नसत. याचा एक प्रत्यय तेव्हा आला जेव्हा सरांनी अरुणाचल प्रदेशावरून परतल्यानंतर धुळ्याला बीएड करायचे ठरवले. योगायोगाने ते वडिलांच्याच कॉलेजमध्ये शिकणार होते. मुलाने प्रवेश घेतल्याचे समजताच वडिलांनी व्यवस्थापनाला स्पष्टपणे बजावले की, “यावर्षी मी प्रश्नपत्रिका काढणे, पेपर तपासणे किंवा मुलाखती घेणे, यांपैकी कोणत्याही प्रक्रियेत सहभागी होणार नाही.” मुलाला कोणतीही विशेष सवलत मिळू नये किंवा कोणाच्या उपकाराची भावना राहू नये, ही त्यामागील शुद्ध भावना होती.
ही तत्त्वनिष्ठा केवळ मुलापुरती मर्यादित नव्हती. जेव्हा सासूबाईंनी सून बागेश्रीताईंना त्याच कॉलेजमध्ये बीएडला प्रवेश देण्याबाबत विचारले, तेव्हा त्यांनी स्वतः बनवलेल्या नियमावर बोट ठेवले. “आर्ट्स आणि सायन्सच्या विद्यार्थ्यांनाच प्राधान्य देण्याचा नियम आहे, सून बी.कॉम. आहे म्हणून तिला मी प्रवेश देऊ शकणार नाही,” असे स्पष्टपणे सांगायला त्यांनी मागेपुढे पाहिले नाही. स्वतःच्या घरापेक्षा कर्तव्याला आणि नियमांना मोठे मानण्याचा हा संस्कार सरांच्या मनावर कायमचा कोरला गेला.
योगायोगाने, असाच प्रसंग सरांच्या आयुष्यातही पुन्हा एकदा चालून आला. जेव्हा त्यांचा मुलगा आदित्य आणि मुलगी निवेदिता यांनी ज्ञान प्रबोधिनीच्या प्रवेश परीक्षेसाठी अर्ज केला, तेव्हा सरांनी स्वतःला त्या वर्षीच्या मुलाखत प्रक्रियेतून पूर्णपणे बाजूला करून घेतले. शाळेतील इतर शिक्षकांना जेव्हा अर्जावर ‘विवेक पोंक्षे’ हे नाव आणि घराचा पत्ता दिसला, तेव्हा त्यांना सरांच्या या भूमिकेमागचा नैतिक अर्थ उलगडला. आपल्या कामाचा आणि पदाचा उपयोग घरच्यांसाठी किंवा वैयक्तिक फायद्यासाठी कधीही करायचा नाही, हा मौल्यवान वारसा सरांनी आपल्या वडिलांकडून घेतला आणि तो आयुष्यभर प्राणपणाने जपला. एक आदर्श शिक्षक आणि निष्कलंक व्यक्तिमत्त्व म्हणून पोंक्षे सरांची जी ओळख आहे, तिचा पाया या अशा छोट्या पण अत्यंत महत्त्वाच्या तत्त्वांवर उभा आहे.
विवेक पोंक्षे सरांच्या आयुष्यावर त्यांच्या आईच्या प्रगल्भ व्यक्तिमत्त्वाचा आणि कर्तृत्वाचा खोलवर प्रभाव होता. त्यांच्या आई केवळ गृहिणी नव्हत्या, तर त्या काळाच्या पुढचा विचार करणाऱ्या एक धाडसी आणि बहुआयामी स्त्री होत्या. तरुणपणी त्या स्विमिंग चॅम्पियन होत्या आणि स्काऊट गाईडमध्येही त्यांनी मोठे नाव कमावले होते. २६ जानेवारीच्या परेडसाठी त्यांच्या ट्रूपची निवड होणे आणि थेट पंडित नेहरूंसमोर आपल्या कौशल्याचे सादरीकरण करणे, हा त्यांच्या आयुष्यातील एक सुवर्णक्षण होता.
पुण्यातून लग्नानंतर धुळ्याला गेल्यावर सुरुवातीला त्यांचा नोकरीचा कोणताही विचार नव्हता. मात्र, आपल्या पतीवर कुटुंबाची मोठी जबाबदारी आहे, हे त्यांनी ओळखले आणि स्वतः नोकरी करण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. केवळ स्वतःचा संसार न पाहता, पतीच्या खांद्याला खांदा लावून कुटुंबाला आर्थिक स्थैर्य मिळवून देण्याची ही वृत्ती सरांनी बालपणापासून जवळून पाहिली होती. आईचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची शेवटपर्यंत टिकलेली जिद्द आणि नेहमी अद्ययावत राहण्याची ओढ. कॅन्सरसारख्या दुर्धर आजाराशी झुंज देतानाही त्या कधी डगमगल्या नाहीत; उलट कोणावरही अवलंबून न राहता स्वतःची सर्व कामे स्वतः करण्यावरच त्यांचा भर होता.
वयाच्या उत्तरार्धातही त्यांनी तंत्रज्ञानाशी मैत्री केली होती. फेसबुक आणि व्हॉट्सॲपचा वापर त्या केवळ गप्पांसाठी नाही, तर ज्ञानाच्या देवाणघेवाणीसाठी करत असत. आपल्या नातवाच्या संशोधनासाठी स्पेनमधील एखाद्या सायन्स पेपरची लिंक शोधून पाठवणे असो, किंवा नातसून मृण्मयीला सायकॉलॉजीमधील उत्तम लेख शोधून देणे असो; आईची शोध घेण्याची वृत्ती अफाट होती. अगदी सुनेलाही सामाजिक कार्याशी संबंधित लेख पाठवून त्या सतत प्रोत्साहन देत. एका बाजूला अण्णांची तत्त्वनिष्ठा आणि दुसऱ्या बाजूला आईची ही आधुनिक, जिज्ञासू आणि कष्टाळू वृत्ती—अशा दोन मोठ्या वैचारिक प्रवाहांच्या संगमातून विवेक पोंक्षे नावाचे समृद्ध व्यक्तिमत्त्व आकाराला आले.
विवेक पोंक्षे सरांच्या आयुष्याला खऱ्या अर्थाने वळण मिळाले ते धुळ्यातील व्यंकटेश दाबके सरांच्या सानिध्यात. दाबके सर हे केवळ एक शिक्षक नव्हते, तर ते माणुसकी आणि निष्ठेचे मूर्तिमंत उदाहरण होते. आजारी आईची सेवा करण्यापासून ते घरचा स्वयंपाक करण्यापर्यंतच्या सर्व जबाबदाऱ्या पार पाडून ते शाळेत येत असत. त्यांच्या या सेवाभावाचा आणि विलक्षण साधेपणाचा विवेक सरांच्या मनावर खोलवर परिणाम झाला. सरांची हुशारी उपजत होतीच, ते चौथी आणि सातवीत स्कॉलरशिपमध्ये चमकले होते, मात्र अभ्यासाचे गांभीर्य अधिक दृढ व्हावे म्हणून त्यांच्या वडिलांनी त्यांना दाबके सरांकडे पाठवले आणि तिथेच त्यांच्यासमोर ज्ञानाचे एक नवीन दालन उघडले.
दाबके सरांकडे पुस्तकांचा अफाट खजिना होता. ते स्वतः रशियन भाषा शिकायचे आणि इंग्रजी वर्तमानपत्रे वाचायचे. विवेक सरांना इंग्रजीची गोडी लागावी म्हणून ते त्यांना अत्यंत सहजपणे भाषेच्या विश्वात ओढून घेत असत. दाबके सर केवळ वर्गात शिकवणारे शिक्षक नव्हते; ते मुलांना सायकलवरून गडांवर न्यायचे, नदीचा उगम आणि भूभागाचा अभ्यास प्रत्यक्ष निसर्गात जाऊन कसा करायचा हे शिकवायचे. त्यांनी स्वतः तयार केलेल्या दुर्बिणीतून विवेक सरांनी जेव्हा पहिल्यांदा गुरूचे चंद्र पाहिले, तेव्हा विज्ञानाबद्दलची त्यांची दृष्टीच बदलून गेली. अशा अष्टपैलू गुरुमुळेच विवेक सरांच्या मनात “आपल्यालाही शिक्षकच व्हायचे आहे” हे बीज कायमचे रुजले.
त्या काळात दहावी आणि बारावी अशा दोन्ही परीक्षांत ते बोर्डात आले होते. त्या गुणांच्या जोरावर ते सहज इंजिनिअर किंवा डॉक्टर होऊ शकले असते, पण दाबके सरांच्या प्रभावामुळे आणि स्वतःच्या आंतरिक ओढीमुळे त्यांनी शिक्षक होण्याचे ध्येय पक्के केले. बारावीपर्यंतचे शिक्षण धुळ्यात पूर्ण करून, पुढील प्रवासासाठी ते पुण्याच्या दिशेने निघाले. एका थोर शिक्षकाच्या मार्गदर्शनाखाली तयार झालेला हा विद्यार्थी, पुढे स्वतः एक महान शिक्षक आणि मार्गदर्शक म्हणून नावारूपास आला.
बीएससीच्या अंतिम वर्षात असताना विवेक सरांच्या आयुष्यात एक अजब वळण आले. ज्या विद्यार्थ्याचा बुद्ध्यांक इतका तल्लख होता, तो विद्यार्थी चक्क एका विषयात नापास झाला. स्वतःवर पूर्ण विश्वास असल्याने सरांनी पेपर पुनर्मूल्यांकनासाठी टाकला, पण त्या काळातील संथ प्रक्रियेमुळे त्यांचे सहा महिने रिक्त झाले आणि ते धुळ्याला परतले. हे सहा महिने वाया जाणार नव्हते, तर ते एका महान कार्याची जणू पायाभरणीच ठरणार होते.
धुळ्यात असताना त्यांची भेट ज्ञान प्रबोधिनीचे कार्य पाहणाऱ्या दादा बिरारी आणि अशोकरावजींशी झाली. सरांची सृजनशील विचारसरणी पाहून अशोकरावांनी त्यांना प्रबोधिनीच्या कार्यात जोडून घेण्याचे सुचवले. अशा प्रकारे, निकालाच्या प्रतीक्षेत मिळालेल्या त्या वेळेत सर धुळ्याच्या प्रबोधिनी शाखेत काम करू लागले. दरम्यान, त्या पेपरचा निकाल आला आणि एकच आश्चर्य घडले; ज्या विषयात सर नापास झाले होते, त्यात ते चक्क प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले होते! एका तांत्रिक चुकीमुळे त्यांचे शैक्षणिक वर्ष लांबले खरे, पण त्याच चुकीने प्रबोधिनीशी त्यांची कायमची नाळ जोडून दिली.
पुढील शिक्षणासाठी पुण्यात आल्यावर सरांनी विद्यापीठातून एम.एससी. फिजिक्स पूर्ण केले. या काळात ते प्रबोधिनीच्या ‘शनिवार बैठकी’ला नियमित जाऊ लागले. अशाच एका बैठकीत आप्पासाहेबांचे सहकारी वामनराव यांनी ‘भारतातील शिक्षण’ या विषयावर प्रखर मांडणी केली आणि उपस्थितांना एक मूलभूत प्रश्न विचारला, “तुमच्यापैकी कोणाला शिक्षक व्हायचे आहे?” संपूर्ण वर्ग डॉक्टर-इंजिनिअर होण्याची स्वप्ने पाहत असताना, त्या गर्दीत फक्त दोघांनीच ठामपणे हात वर केला होता—एक विवेक पोंक्षे आणि दुसरे महेंद्र सेठिया. एका चुकीच्या निकालपत्राने सुरू झालेला हा प्रवास एका ध्येयनिष्ठ शिक्षकाच्या रूपात पूर्णत्वास गेला. गणिताच्या तर्काकडून शिक्षणाच्या निखळ संस्कारांकडे झालेला हा प्रवास खरोखरच विलक्षण आहे.
बीएससीच्या निकालातील त्या तांत्रिक गोंधळामुळे विवेक सरांचे एक वर्ष सक्तीने लांबणीवर पडले, मात्र याच काळाने त्यांच्यातील शिक्षकाला खऱ्या अर्थाने घडवले. सक्तीच्या विश्रांतीत त्यांनी शिक्षणावरील साहित्याचा सखोल अभ्यास केला. सुधा करमरकरांनी अनुवादित केलेले ‘प्रिय बाई’ हे पुस्तक सरांच्या काळजाला भिडले. इटलीतील डोंगराळ भागातील मुलांनी विचारलेला तो आर्त प्रश्न— “गाईच्या गोठ्यापेक्षा शाळा नक्कीच चांगली असेल ना?”—सरांच्या मनावर कायमचा ठसा उमटवून गेला. त्यासोबतच सुमती देवस्थळींचे ‘आल्बर्ट श्वाईत्झर’ वाचून त्यांना ग्रामीण भागात जाऊन समाजसेवा करण्याची प्रेरणा मिळाली.
पुण्यात एम.एससी. करत असताना सर प्रबोधिनीच्या हॉस्टेलमध्येच राहत. एकदा गिरीशराव बापट यांनी सहजपणे “पुढे काय करणार?” असे विचारले, तेव्हा सरांनी आपली सुप्त इच्छा बोलून दाखवली— “मला ग्रामीण भागातील मुलांना शिकवण्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घ्यायचा आहे.” योगायोगाने खेड शिवापूरला प्रबोधिनीचे ‘कृषी तांत्रिक विद्यालय’ नुकतेच सुरू झाले होते. गिरीशरावांनी सुचवले आणि सरांनी क्षणाचाही विलंब न लावता तिथे जाण्याचा निर्णय घेतला.
खेड शिवापूरचा तो काळ अत्यंत जिवंत आणि भारलेला होता. एका शिवकालीन वाड्यामध्ये ३०-४० कार्यकर्ते एकत्र राहून काम करायचे. तिथे सरांना अनेक दिग्गज सहकाऱ्यांचा सहवास लाभला. यामध्ये हेमलकसाहून आलेले अशोक ताकमोघे सर होते. आज आपण प्रबोधिनीत ज्या ‘हस्ताक्षर सुधारण्याच्या वह्या’ पाहतो, त्यांचे जनक ताकमोघे सरच होते. “हस्ताक्षर ही कला नसून शास्त्र आहे, सरावाने ते नक्की सुधारते,” हा मोलाचा धडा सरांनी त्यांच्याकडूनच घेतला. तिथे गोडसे व्यवस्थापक, सिसोदे सर, तागडे सर अशा निस्पृह कार्यकर्त्यांच्या सहवासात आणि दारुबंदीसारख्या आंदोलनाच्या धामधुमीत विवेक पोंक्षे नावाचा एक प्रयोगशील शिक्षक खऱ्या अर्थाने आकाराला आला.
विवेक पोंक्षे सरांचे आयुष्य म्हणजे विचारांची स्पष्टता आणि कर्तव्याप्रती असलेली पराकोटीची निष्ठा यांचा एक विलक्षण संगम होता. जरी त्यांच्या घरात सुरुवातीला देव्हारा नव्हता किंवा ते स्वतः पूजा-अर्चा, ध्यानाला बसत नव्हते, तरीही त्यांचे संपूर्ण जीवन हीच एक अखंड ‘उपासना’ होती. अध्यात्म म्हणजे केवळ कर्मकांड नव्हे, तर माणसांची सेवा आणि आपल्या तत्त्वांवरची अढळ श्रद्धा, हेच सरांनी आयुष्यभर जपले. स्वतः ध्यानाला न बसताही, ज्या पद्धतीने त्यांनी शेवटच्या श्वासापर्यंत काम केले, तो एक प्रकारचा ‘आध्यात्मिक अनुभव’च होता.
त्यांच्या निष्ठेची खरी कसोटी लागली ती अखेरच्या काळात. कॅन्सरसारख्या दुर्धर आजाराने शरीर पोखरलेले असताना, वजन ४० किलोने घटलेले असतानाही, सरांचा ज्ञान प्रबोधिनीतील वावर थांबला नव्हता. तीन मजले चढून वर जाताना अंगात ताकद नव्हती, पण जिद्द मात्र अफाट होती. ताई त्यांचे पाय एक-एक पायरी वर उचलून ठेवायच्या आणि सर रेलिंग धरून स्वतःला सावरत वर चढायचे. अशा स्थितीतही रोज चार तास प्रबोधिनीत येऊन त्यांनी ‘अटल टिंकरिंग लॅब’चे अत्यंत महत्त्वाचे काम पूर्णत्वास नेले.
मृत्यू समोर दिसत असतानाही त्यांचे चित्त केवळ कामातच होते. ११ मार्चला त्यांनी गिरीशरावांना फोन करून आपली शक्ती संपत चालल्याची जाणीव करून दिली आणि आपली सेवा रुजू झाली असे मानले. शेवटच्या फोनवरही त्यांनी अरुणाचल, नंदुरबार येथील शाळांच्या कामाचा पाठपुरावा केला आणि कामाची साखळी तुटणार नाही याची काळजी घेतली. “आपण करत होतो ते काम चांगले आहे, ते करत राहूयात; जगात काही फरक पडणार नाही, फक्त मी नसणार आहे,” हे त्यांचे शेवटचे शब्द त्यांच्यातील स्थितप्रज्ञ वृत्ती दर्शवतात. पॅलिएटिव्ह केअर घेतानाही डॉक्टरांशी होणारा त्यांचा संवाद एका सखोल वैचारिक पाया असलेल्या ऋषितुल्य माणसाचाच होता. विवेक सरांनी शेवटच्या श्वासापर्यंत कामातूनच आपले ‘हिंदुत्व’ आणि ‘अध्यात्म’ सिद्ध केले.
विवेक सरांचे जाणे म्हणजे एका देहाचा प्रवास थांबणे असेल, पण त्यांनी आयुष्यभर जे ‘ज्ञानाचे विद्यापीठ’ उभे केले, त्याचे दरवाजे आपल्या सर्वांसाठी सदैव उघडे राहतील. शरीर थकलेले असतानाही शेवटच्या श्वासापर्यंत कामाचा ध्यास घेणारा हा ‘स्थितप्रज्ञ’ ऋषी, आपल्या स्मृतींत आणि कृतीत कायम चैतन्यदायी स्वरूपात सोबतीला असेल. सरांना विनम्र अभिवादन!
विज्ञान-ज्ञान अमुचे परिपूर्ण होवो
अभ्यास देशस्थितिचा समतोल चालो
निष्ठा विवेक प्रकटो मन पूर्ण शुद्ध
वर्तू अम्ही दृढप्रसन्न नि ध्येय !!
नक्कीच शेअर करा ….
#VivekPonkshe #JnanaPrabodhini #IdealTeacher #Inspiration #Educationist #Maharashtra #LifeStory