प्रबोधिनीतील माऊली…..लताताई !!

प्रबोधिनीतील माऊली…..लताताई !!

माणसाच्या सवयी कशा जडतात, याचे काही तर्कशास्त्र नसते. माझ्या बाबतीत तर ही जडणघडण माझ्या आईच्या एका वाक्यातून सुरू झाली. मी लहानपणी इतका खोडकर होतो की, माझा उपद्व्याप सहन करून करून आई शेवटी वैतागून म्हणायची, “अरे बाबा, बरंय तुझी आई मी आहे, म्हणून तू आज थोडाफार ताळ्यावर आहेस. एखादी साधीसुधी, प्रेमळ माऊली तुला आई म्हणून मिळाली असती ना, तर तू तिच्या डोक्यावर मिरे वाटले असतेस!”

आईचं हे वाक्य कानावर पडलं आणि माझ्या मनात एक विचित्र, पण रंजक खेळ सुरू झाला. मी रस्त्याने जाता-येता, व्यवहारात कोणत्याही स्त्रीला पाहिलं की नकळत विचार करू लागायचो— “समजा, ही स्त्री माझी आई असती तर?” मग माझ्या कल्पनेचे घोडे धावू लागायचे. त्या स्त्रीचे बोलणे, वागणे आणि तिचे व्यक्तिमत्व पाहून मला आतून उत्तरं मिळायची. कधी वाटायचं, हिच्या पोटी मी जन्माला आलो असतो तर मी एकदम सरळमार्गी झालो असतो; कधी वाटायचं मी अगदीच मोकाट सुटलो असतो; तर कधी वाटायचं मी एखादा भंपक माणूस निघालो असतो. स्वतःच्याच या उत्तरांवर मी मनोमन हसून मोकळा व्हायचो.

हा कल्पनेचा प्रवास असाच सुरू असताना मी ज्ञान प्रबोधिनीच्या विश्वात दाखल झालो. तिथे सुरुवातीला माझा संपर्क फक्त पुरुष कार्यकर्त्यांशीच यायचा. “येथे स्त्रिया काम करतात का?” असा प्रश्न पडण्याइतपत पुरुषी वावर जास्त होता. माझ्यासोबत काही प्रबोधक मुली होत्या, पण वयाने मोठी असलेली मातृसत्ताक व्यक्ती तिथे फारशी दिसत नव्हती.

त्याच काळात किल्लारीचा भीषण भूकंप झाला. मदतीचा ध्यास घेऊन मी सोलापूरला जाण्याचे ठरवले. तिथे मला तिघांना भेटायचे होते— अण्णासाहेब ताम्हनकर, गायत्रीताई आणि लताताई. या तिघांच्या भेटीगाठी आणि गप्पांचे सत्र संपल्यानंतर मी कार्यालयात काही वेळ विसावलो होतो. तेवढ्यात तिथे एक पालक आपल्या मुलाच्या प्रवेशासाठी आले. त्यांना भेटायला लताताई बाहेर आल्या.

कार्यालयातील त्या खुर्चीवर बसून मी लताताईंचे निरीक्षण करू लागलो आणि माझा तो जुना खेळ पुन्हा सुरू झाला. गोल चेहरा, गोरापान वर्ण, कपाळावरची ती ठसठशीत मोठी टिकली आणि साधेपणातूनही उठून दिसणारे त्यांचे नीटनेटके व्यक्तिमत्व. साडी नेसण्याची त्यांची एक विशिष्ट पद्धत होती— साडी नेहमी कमरेला व्यवस्थित खोचलेली, जणू कामासाठी त्या सदैव सज्ज असायच्या.

तो दिवस माझ्या स्मरणात कायमचा कोरला गेला. कार्यालयात बसलो असताना मी मानवी स्वभावातील दोन टोकांचे दर्शन घेत होतो. समोर एक पालक उभे होते, जे आपल्या मुलाच्या प्रवेशासाठी सर्वस्व पणाला लावत होते. त्यांच्या भावनांचा आणि शब्दांचा प्रवास एखाद्या वादळासारखा होता. कधी ते शाळेचे अतोनात कौतुक करत, तर कधी व्याकुळ होऊन विनवण्या करत. पण जेव्हा त्यांचं म्हणणं मान्य होताना दिसेना, तेव्हा त्या वादळाने रौद्र रूप धारण केलं. ते चिडले, त्यांनी धमक्या दिल्या आणि शेवटी राजकीय पुढाऱ्यांची नावं सांगून चक्क “शाळा बंद पाडू” इथपर्यंत त्यांची मजल गेली.

मी शांतपणे हे सगळं पाहत होतो आणि माझं लक्ष खिळलं होतं ते लताताईंकडे. लताताईंनी सुरुवातीला जो सूर लावला होता, तोच शेवटपर्यंत कायम होता. “तुमचं म्हणणं अगदी बरोबर आहे, पण आता प्रवेश संपले आहेत. मुलांना बसायलाही जागा नाही, त्यामुळे मी प्रवेश देऊ शकत नाही,” हे सांगताना त्यांच्या आवाजात ना त्रागा होता, ना भीती.

त्या पालकाचा आवाज चढत होता, पण ताईंची शांती ढळत नव्हती. त्या चिडल्या नाहीत, त्यांनी आवाज वाढवला नाही किंवा संतापून त्या उठूनही गेल्या नाहीत. उलट त्या पालकाला म्हणाल्या, “तुमचा मुलगा खरंच खूप छान आहे, तो आमच्या शाळेत आला तर आम्हालाही आनंदच होईल; पण परिस्थिती अशी आहे की मी हतबल आहे. मला वाईट वाटतंय की मी तुम्हाला मदत करू शकत नाहीये.” समोरच्या व्यक्तीचं आणि त्याच्या मुलाचं कौतुक करत, तरीही आपल्या निर्णयावर ठाम राहण्याची ही कला थक्क करणारी होती.

तिथे बसल्या बसल्या माझा तो जुना कल्पनेचा खेळ पुन्हा सुरू झाला— “जर लताताई माझ्या आई असत्या तर?”
मी मनाशीच म्हणालो, “मी तर मूर्खाचा अवलिया! जर ताई माझी आई असती, तर मी त्यांना नक्कीच फसवलं असतं. त्यांच्या शांत स्वभावाचा फायदा घेऊन मी त्यांच्यासमोर नाटके केली असती आणि बाहेर जाऊन मला हवं तेच केलं असतं. ताई मला कधी मारणार नव्हत्या किंवा माझ्यावर खेकसणार नव्हत्या. मी माझ्याच मस्तीत, माझ्याच पद्धतीने जगलो असतो.”

पण जसा जसा लताताईंचा सहवास वाढला, तसा तसा माझ्या कल्पनेतला तो फोलपणा मला उमजू लागला. मला जाणवलं की, काही माणसं शांत, गंभीर आणि मृदू असूनही समोरच्या व्यक्तीला मुळापासून बदलण्याची अफाट ताकद ठेवतात. त्यांच्या शब्दांतील आर्जवात अशी काही अदृश्य शक्ती असते की, ती समोरच्याचा उद्धटपणा विरघळून टाकते. अशा ताकदीच्या ‘आयांच्या ‘मध्ये मी पहिली पाहिलेली आई म्हणजे ‘लताताई’.

स्त्री ही नात्याने बहीण, बायको किंवा मुलगी म्हणून उत्तम असतेच, पण तिचं खरं सार्थकी लागणं हे ‘आई’ होण्यात असतं. लताताईंच्या बाबतीतही हे स्वाभाविक होतं. पण त्यांच्या आयुष्यात एका ‘राष्ट्रसंताचा’, एका महापुरुषाचा प्रवेश झाला— ते म्हणजे ज्ञान प्रबोधिनीचे आद्य संचालक, अप्पासाहेब पेंडसे.

अप्पासाहेबांच्या त्या ‘पारसस्पर्शाने’ लताताईंच्या आयुष्यात एका महान आरोहणाला सुरुवात झाली. हे आरोहण होतं ‘मी’ कडून ‘आम्ही’ कडे जाण्याचं. लताताईंच्या आयुष्यातील ‘मी’, ‘माझं कुटुंब’ आणि ‘माझी मुलं’ या संकल्पनांचा परीघ हळूहळू विस्तारत गेला. अप्पासाहेबांच्या प्रेरणेने त्यांच्यातील आईपण इतकं व्यापक झालं की, बघता बघता त्या केवळ एका कुटुंबाच्या न राहता— माझी प्रबोधिनी, माझे कार्यकर्ते, माझा महाराष्ट्र आणि माझा देश यांची ‘माऊली’ झाल्या.

त्यांच्यातील आईपण इतकं फुलत गेलं, इतकं व्यापक होत गेलं की, त्या कधी हजारो मुलांच्या आणि कार्यकर्त्यांच्या ‘आई’ झाल्या, हे कोणाला कळलं देखील नाही. रागावून नव्हे, तर मायेने आणि संयमाने माणसांना घडवणारं हे एक वेगळंच मातृत्व होतं!

कधीकधी शब्दांपेक्षा शांतता जास्त बोलकी असते, हे त्या दिवशी लताताईंकडे पाहून उमजलं. आईच्या त्या एका वाक्याने मला माणसांकडे बघण्याची एक नवी दृष्टी दिली होती आणि लताताईंच्या रूपाने प्रबोधिनीतील एका खंबीर तरीही तितक्याच मृदू मातृत्वाचे दर्शन मला घडले होते.

अप्पा गेले… आणि एका युगाचा अंत झाला. ज्ञान प्रबोधिनीचा तो आधारस्तंभ निखळला आणि प्रत्येकाचे आभाळ फाटले. पण या दुःखाचा सर्वाधिक आघात झाला होता तो अप्पांच्या सावलीसारख्या सोबत असणाऱ्या त्या व्यक्तीवर. जो माणूस दिवसरात्र अप्पांच्या सेवेत असायचा, त्यांचे कपडे धुण्यापासून ते स्वयंपाकापर्यंत आणि त्यांच्या आरोग्यापासून ते स्वच्छतेपर्यंत सर्व काही निष्ठेने सांभाळणारा तो धिप्पाड, धडधाकट माणूस अप्पांच्या जाण्याने पार कोसळून गेला होता.

त्याच्या मनातील अस्वस्थता शब्दांत मावणारी नव्हती. डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा वाहत होत्या, पण त्याला गरज होती एका खंबीर आधाराची, एका मायेच्या कुशीची. तिथे अनेक दिग्गज होते, प्रबोधिनीचे मोठे आधारस्तंभ होते, पण त्या व्याकुळ जीवाला आधार दिसला तो ‘लताताईं’मध्ये. एखाद्या लहान मुलाने आईला बिलगून हंबरडा फोडावा, तसा तो धिप्पाड माणूस लताताईंना बिलगून ढसाढसा रडू लागला.

आजूबाजूच्या लोकांना ते दृश्य काहीसे वेगळे वाटले. काही जण त्याला सावरण्यासाठी, समजावण्यासाठी पुढे सरसावले; पण लताताईंनी शांतपणे त्यांना रोखले. त्या म्हणाल्या, “थांबा, त्याला मोकळं होऊ द्या…”

त्या क्षणी लताताई एका वेगळ्याच अवस्थेत होत्या. ती अवस्था देहाची नव्हती, तर विदेही मनाची होती. त्या स्त्री-पुरुष या पलीकडे जाऊन एका ‘चैतन्य’ स्तरावर पोहोचल्या होत्या. जेव्हा एक दुःखार्त चैतन्य दुसऱ्या सांत्वन करणाऱ्या चैतन्याला शोधते, तेव्हा तिथे केवळ शुद्ध संवेदना उरतात. लताताई त्या वेळी केवळ एक व्यक्ती नव्हत्या, तर त्या दुःखाचा महासागर सामावून घेणारी ‘विश्वमाता’ झाल्या होत्या.

लताताईंच्या आयुष्यात अशा किती लेकरांची गणती करावी? पाळण्यातील तान्हुल्या बाळापासून ते ८०-८५ वर्षांच्या वृद्धांपर्यंत, प्रत्येकाला समजून घेणारी आणि तितक्याच अधिकाराने समजून सांगणारी ही माऊली अजब होती. गरज पडली तर रुग्णाची शुश्रूषा करायला त्या मागे हटल्या नाहीत आणि खंबीर आधार द्यायलाही त्या कधी डगमगल्या नाहीत. त्यांच्या शब्दांत वात्सल्याचा ओलावा होता, तर वागण्यात कर्तव्याची कठोरता.

हळूहळू लताताईंचा हा प्रवास वैयक्तिक राहिलाच नाही. मराठवाड्याच्या मातीत रुजलेलं हे मातृत्व पूर्ण महाराष्ट्राच्या कणाकणात विस्तारलं होतं. अप्पांच्या विचारधारेला मायेची फुंकर घालून त्यांनी हजारो कार्यकर्त्यांना घडवलं. म्हणूनच लताताई केवळ एका कुटुंबाच्या किंवा एका शहराच्या नव्हत्या; त्या खऱ्या अर्थाने ‘पूर्ण महाराष्ट्राची आई’ झाल्या होत्या.

लताताईंचे बाह्य रूप मी पाहिले होते, त्यांच्यातील वात्सल्य अनुभवले होते; पण त्यांच्या विचारांची व्याप्ती आणि कल्पकतेची खोली मला खऱ्या अर्थाने उमजली ती कन्याकुमारीच्या अथांग सागराच्या तीरावर.

मी जेव्हा कन्याकुमारीला गेलो, तेव्हा माझ्या हातात लताताईंनी दिलेले एक पत्र आणि चेक होता. ते पत्र होते विवेकानंद केंद्राच्या तत्कालीन अध्यक्षा लक्ष्मी दीदी यांच्यासाठी. लक्ष्मी दीदी— ज्या थोर तत्त्वज्ञ स्वामी चिन्मयानंदांच्या भगिनी होत्या. जेव्हा मी त्यांना ते पत्र दिले आणि त्यांनी त्यावर लताताईंचे नाव पाहिले, तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावर जे स्मित उमटले ते विलोभनीय होते. ‘इज इट लताताईज लेटर?’ हा त्यांचा प्रश्न आणि त्या शब्दांतील आत्मीयता पाहून माझ्या अंगावर आनंदाचा शहारा आला. एका थोर विभूतीला लताताईंबद्दल वाटणारा हा आदर ताईंच्या कर्तृत्वाची साक्ष देत होता.

विवेकानंद केंद्रामध्ये मी ज्या ज्या व्यक्तीला भेटलो, तिथे तिथे लताताईंच्या नावाचा उल्लेख आदराने होत होता. तमिळनाडूतील माझे मित्र जेव्हा मी ‘ज्ञान प्रबोधिनी’चा आहे हे ऐकायचे, तेव्हा आवर्जून ‘आह्वान या ज्योती ने किया’ या गीताची आठवण काढायचे. त्या गीताने आणि ताईंच्या व्यक्तिमत्त्वाने तिथल्या लोकांवर अशी काही मोहिनी घातली होती की, त्यांच्यासाठी लताताई म्हणजे साक्षात ‘वात्सल्याची मूर्ती’ होत्या.

पण माझ्यासाठी लताताईंची एक नवी आणि प्रखर ओळख अजून व्हायची होती. ती ओळख झाली त्यांच्या लेखणीतून. आदरणीय एकनाथजी रानडे यांच्या ‘राउजिंग कॉल टू हिंदू नेशन’ या इंग्रजी ग्रंथाचा लताताईंनी ‘हिंदू तेजा जाग रे’ या नावाने अनुवाद केला होता. मी मूळ इंग्रजी पुस्तक आणि ताईंनी अनुवादित केलेले पुस्तक समोरासमोर ठेवून वाचू लागलो, आणि मी थक्क झालो!

ज्या लताताईंना मी अत्यंत शांत, शीतल आणि मृदू स्वभावाच्या पाहिले होते, त्या विवेकानंदांचे विचार मांडताना मात्र एखाद्या ‘अग्नीशिखे’सारख्या भासत होत्या. त्यांची अनुवाद करण्याची पद्धत इतकी अफलातून होती की, विवेकानंदांचे ते विचार, ती प्रखर राष्ट्रभक्ती आणि तो जाज्वल्य अभिमान ताईंच्या शब्दांतून थेट काळजाला भिडत होता.

मला नवल वाटायचे, इतकी शांतता आणि इतके प्रखर विचार एकाच व्यक्तीत कसे असू शकतात? पण ताईंच्या लेखणीत ती ताकद होती. त्यांच्या रसाळ आणि ओघवत्या भाषेमुळे स्वामी विवेकानंदांचे कठीण वाटणारे विचार मला अत्यंत सहजतेने उमजले.

त्या दिवशी मला समजले की, लताताई म्हणजे केवळ डोक्यावरून हात फिरवणारी आई नव्हती; तर त्या शब्दांच्या माध्यमातून राष्ट्राभिमान जागवणारी एक ‘क्रांतीज्योत’ देखील होत्या. कन्याकुमारीच्या त्या पवित्र भूमीत मला लताताईंच्या व्यक्तिमत्त्वाचा तो ‘विराट’ पैलू गवसला, ज्याने माझ्या मनातील त्यांच्याबद्दलचा आदर द्विगुणित केला.

लताताईंचे घर आणि मन, हे दोन्हीही गरजूंसाठी सदैव उघडे असायचे. एकदा असाच एक प्रसंग घडला, जो आजही अंगावर शहारा आणतो. काही माणसं आयुष्यात एखाद्या दीपस्तंभासारखी येतात. त्यांचं असणं केवळ प्रकाश देत नाही, तर वादळात भरकटलेल्या जहाजाला किनाराही दाखवतं.

एका दुपारी श्रुतीताई, हेमाताई आणि गौरीताई गप्पा मारत बसल्या होत्या. तेवढ्यात एक तरुण मुलगी तिथे आली. तिचा चेहरा एखाद्या कोमेजलेल्या फुलासारखा निस्तेज होता. डोळ्यांतून ओसंडून वाहणारी हतबलता सांगत होती की, ही मुलगी आता जीव देण्याच्या टोकावर उभी आहे. सुशिक्षित असूनही संसार विस्कटलेला, नवऱ्याशी आणि सासरच्यांशी असलेले टोकाचे वाद आणि पदरी अपत्य नाही… या सगळ्या ओझ्याखाली ती दबून गेली होती. कुणीतरी तिला सुचवलं होतं, “त्या लताताईंना जाऊन भेट, त्या तुला नक्की आधार देतील.”

प्रबोधिनीशी त्या मुलीचा दुरान्वयेही संबंध नव्हता. पण लताताईंनी तासभर तिचं म्हणणं इतक्या शांतपणे ऐकून घेतलं की, जणू ती त्यांचीच एखादी लेक असावी. श्रुतीताईंनी तेव्हाच ओळखलं होतं की, ताई आता हिला वाऱ्यावर सोडणार नाहीत. ताईंचा स्वभावच तसा होता— संकटसमयी समोरच्याचा ‘मागचा-पुढचा’ विचार करण्यापेक्षा किंवा ‘संस्था’ म्हणून काय तांत्रिक अडचणी येतील याचा विचार करण्यापेक्षा, त्या समोरच्या ‘माणसाच्या’ प्राणाला महत्त्व द्यायच्या.

आणि खरोखरच तसंच झालं. ताईंनी श्रुतीताई आणि गौरीताईंना बोलावून घेतलं आणि अत्यंत काळजीने म्हणाल्या, “मला वाटतंय आपण हिला आधार द्यायला हवा, नाहीतर ही आता जीव देईल. हिचं मानसिक संतुलन पूर्ण ढासळलं आहे.”

केवळ सहानुभूती दाखवून ताई थांबल्या नाहीत, तर त्यांनी त्या मुलीचं शिक्षण पाहून तिला शाळेत ‘इंग्रजी शिक्षिका’ म्हणून नोकरी दिली. श्रुतीताई आणि गौरीताईंनी व्यावहारिक बाजू तपासून पाहिल्या— सासरच्यांचा संभाव्य त्रास, नवऱ्याशी असलेले कायदेशीर पेच… पण ताईंच्या विश्वासाच्या बळावर आणि एका मध्यस्थाच्या खात्रीवर तिला तिथे सामावून घेतलं गेलं.
पुढची दोन वर्षं श्रुतीताईंनी त्या मुलीचा झालेला कायापालट जवळून पाहिला. लताताईंच्या शब्दांमधील मायेचा ओलावा आणि सततचा संवाद यांमुळे, जिचं मानसिक संतुलन बिघडलं होतं, ती मुलगी पुन्हा खंबीरपणे उभी राहिली. ताईंनी तिला केवळ स्वतःच्या पायावर उभं केलं नाही, तर पुन्हा एकदा ‘संसार’ सांधण्याचं बळही दिलं.

ज्या मुलीला एकेकाळी आयुष्य संपवावंसं वाटत होतं, ती ताईंच्या संस्कारांमुळे पुन्हा आपल्या घरी परतली. आज ती आपल्या पतीसोबत हायवेवर एक हॉटेल यशस्वीपणे चालवते आहे. संकटात सापडलेल्या एका अनोळखी जीवाला प्रबोधिनीच्या माऊलीने कसं सावरलं, याचं हे एक बोलकं उदाहरण!
लताताई म्हणजे केवळ एक व्यक्ती नव्हत्या, तर त्या हताश झालेल्या मनांना पुन्हा जगण्याची उभारी देणारं एक ‘जिवंत चैतन्य’ होत्या.

माणूस घडवणं ही जगातील सगळ्यात कठीण कला आहे, विशेषतः अशा माणसांना ज्यांना जग ‘विक्षिप्त’ ठरवून सोडून देतं.

सुलोचना मावशी— प्रबोधिनीच्या हरळी केंद्रावर बांधकामाच्या कामासाठी आलेलं एक अडाणी आणि अत्यंत हट्टी व्यक्तिमत्व. त्यांचं जगातील कोणाशीच पटायचं नाही. ना सासरच्यांशी, ना मुलांशी, ना सोबतच्या इतर मावशींशी. स्वभावातील विक्षिप्तपणा आणि अज्ञान इतकं की, त्यांना साध्या सूचनाही कळायच्या नाहीत. पण अशा या थकलेल्या आणि जगाने नाकारलेल्या माऊलीला लताताईंनी आपल्या मायेच्या छत्राखाली घेतलं.

ताईंनी सुलोचना मावशींना स्वतःच्या निवास्थानी, स्वतःच्या कामासाठी जवळ ठेवून घेतलं. पण हे काम सोपं नव्हतं. मावशींच्या ‘गाढव चुका’ ताईंना रोज सहन करायला लागायच्या. मच्छरदाणी रोज उलटी बांधण्यासारख्या साध्या गोष्टीपासून ते इतर कामांपर्यंत मावशींचा तोच तो पणा कायम असायचा. ताई मात्र कधी चिडल्या नाहीत की कधी ओरडल्या नाहीत. त्या रोज शांतपणे त्यांना समजावून सांगत, “अगं सुलोचना, असं नाही, असं कर.”
पण जेव्हा मावशींचा हट्टीपणा मर्यादेबाहेर जायचा किंवा त्यांच्या तोंडून शिवीगाळ व्हायची, तेव्हा लताताईंनी एक अनोखं अस्त्र वापरलं— ते म्हणजे ‘अबोला’.

ताईंनी कधी उपवास केला नाही किंवा स्वतःला शारीरिक शिक्षा करून घेतली नाही; पण त्या सुलोचना मावशींशी बोलणं बंद करायच्या. ताईंचा हा अबोला मावशींसाठी जगातील सगळ्यात मोठी शिक्षा असायची. ज्या मावशी कोणालाच जुमानत नसत, त्या ताईंनी अबोला धरला की पार विरघळून जायच्या. एखाद्या लहान मुलासारख्या त्या श्रुतीताईंकडे किंवा गौरीताईंकडे धाव घ्यायच्या आणि कळवळून सांगायच्या, “तुम्ही सांगा ना ताईंना, मी आता पुन्हा असं वागणार नाही, त्यांचं बोलणं सुरू करा म्हणावं.”

श्रुतीताईंनी हा बदल जवळून पाहिला. ज्या मावशींकडे पाहायला कोणी तयार नव्हतं, त्यांच्यातील शिवीगाळ आणि भांडखोरपणा केवळ ताईंच्या त्या प्रेमळ अबोल्यामुळे कमी झाला. ताईंचा अबोला सुटला की पुन्हा त्यांच्याशी मायेने बोलणं सुरू व्हायचं आणि मावशींना जणू नवीन जन्म मिळाल्यासारखा आनंद व्हायचा.

लताताईंनी केवळ सुलोचना मावशींना काम दिलं नाही, तर त्यांना सन्मानाने जगायला शिकवलं. या मावशी प्रबोधिनीचा आणि ताईंच्या घराचा अविभाज्य भाग होऊन राहिल्या. कोणत्याही माणसाला प्रेमाच्या धाकाने कसं बदलता येतं, हे लताताईंनी आपल्या वर्तनातून सिद्ध केलं होतं.
एक अशी आई, जी चुकूनही हात उगारत नाही, पण जिची शांतता समोरच्याला आपली चूक सुधारायला भाग पाडते.

काही वेळा आयुष्य अशा वळणावर येऊन थांबतं की, समोर केवळ अथांग अंधार दिसतो. सुरेखाताईंच्या बाबतीत तर हे शब्दशः खरं होतं. डोळ्यांनी अंध असूनही त्या गरोदर असताना ज्या परिस्थितीत घर सोडून बाहेर पडल्या, तो काळ त्यांच्यासाठी अस्तित्वाची लढाई होता. घरच्यांशी होणारी भांडणं आणि टोकाचा मानसिक त्रास यामुळे त्यांनाही ‘आता जीवन संपवावं’ असंच वाटत होतं.
पण नियतीने त्यांच्यासाठी एक आशेचा किरण राखून ठेवला होता. कुणीतरी त्यांना सांगितलं, “हरळीला जा, तिथे दोन माणसं आहेत, त्यांना भेट.” आणि त्याच एका आशेवर सुरेखाताई प्रबोधिनीच्या हरळी केंद्रावर येऊन पोहोचल्या.

श्रुतीताई सांगतात त्याप्रमाणे, सुरेखाताई जेव्हा आल्या तेव्हा त्या गरोदर होत्या. पण लताताईंनी केवळ त्यांच्या परिस्थितीकडे न पाहता, त्यांच्यातील गुणांकडे पाहिलं. सुरेखाताईंचा आवाज उत्तम होता आणि त्यांचं संगीतातलं ‘विशारद’ पूर्ण झालं होतं. लताताईंनी त्यांना तात्काळ आधार दिला आणि प्रबोधिनीच्या मुलांना संगीत शिकवण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपवली.

अण्णांनी त्यांना प्रबोधिनीच्या प्रार्थना आणि उपासना शिकवून त्यांचं मन खंबीर केलं, तर दुसरीकडे लताताईंनी एका आईच्या भूमिकेत शिरून सुरेखाताईंचं बाळंतपण केलं. त्या कठीण काळात केवळ आर्थिक किंवा निवाऱ्याचा आधार मिळाला नाही, तर एका तुटलेल्या मनाला संपूर्ण कुटुंबाचं प्रेम मिळालं.

सुरेखाताईंची मुलगी ‘स्वरा’ हिचं बालपण अण्णा आणि लताताईंच्या अफाट प्रेमात आणि छायेखाली गेलं. ज्या मुलीला जन्मण्यापूर्वीच संघर्षाचा सामना करावा लागला होता, तिची संपूर्ण जबाबदारी या प्रबोधिनीच्या माऊलीने उचलली.

आज तीच स्वरा पुण्यात राहून मानसशास्त्रात (Psychology) उच्च शिक्षण घेत आहे. एका अंध व्यक्तीच्या आयुष्यात संगीत भरून आणि तिच्या पोटी जन्मलेल्या नव्या जिवाला पंख देऊन लताताईंनी सिद्ध केलं की, ‘आई’ होण्यासाठी केवळ रक्ताचं नातं लागत नाही, तर एक विशाल आणि संवेदनशील हृदय लागतं.

लताताईंचं रूप हे केवळ एका संस्थेच्या प्रमुखाचं नव्हतं, तर ते एका निस्सीम सेवाव्रतीचं होतं.

असाच एक प्रसंग होता निखिलच्या आईचा. त्यांना कॅन्सरसारख्या दुर्धर आजाराने ग्रासलेलं होतं. प्रकृती खालावलेली असताना, केवळ हवापालट व्हावा आणि मनाला थोडी शांती मिळावी म्हणून त्यांना आग्रहाने हरळीला बोलावण्यात आलं. त्या तीन आठवड्यांच्या वास्तव्यात लताताईंनी त्यांची जी सेवा केली, ती पाहून कोणाचेही डोळे पाणावले असते. ‘सेवा’ म्हणजे केवळ औषधपाणी नव्हे, तर ताई त्यांच्यापाशी तासन् तास जाऊन बसायच्या. त्यांच्याशी गप्पा मारणं, त्यांचं खाणं-पिणं स्वतः बघणं आणि त्यांच्या आवडीचं काहीतरी वाचून दाखवणं… या सगळ्यांतून ताईंनी त्यांना जो मानसिक आधार दिला, तो कोणत्याही औषधापेक्षा मोलाचा होता.

श्रुतीताईंच्या स्वतःच्या आयुष्यातील एक प्रसंग तर काळजाला भिडणारा आहे. श्रुतीताईंचे वडील गेल्यानंतर त्यांच्या आईची अवस्था अत्यंत नाजूक झाली होती. दुःखाचा डोंगर आणि त्यातच अर्धांगवायूच्या (Paralysis) आजारामुळे त्या घराबाहेर पडू शकत नव्हत्या. अशा वेळी आईच्या मनाला उभारी देण्यासाठी लताताईंनी एक अनोखा उपक्रम सुरू केला.

दिवसभराच्या कामाच्या व्यापातून वेळ काढून, लताताई रात्री नऊ वाजता स्वतः उठून श्रुतीताईंच्या आईच्या खोलीत यायच्या. केवळ विचारपूस करण्यासाठी नाही, तर आईला आवडेल असं आध्यात्मिक वाचन करण्यासाठी! तिथे मग ज्ञानेश्वरीच्या वाचनाची मैफल रंगायची. श्रुतीताई, लताताई आणि सर्वजण मिळून जेव्हा एकत्र ज्ञानेश्वरी वाचायचे, तेव्हा त्या वातावरणात एक वेगळीच सात्त्विकता निर्माण व्हायची.

श्रुतीताईंची आई भारावून म्हणायची, “कोण करेल असं? स्वतः ताई रात्रीच्या वेळी माझ्या खोलीत येतात आणि आपण सगळे मिळून हे वाचन करतोय, हे माझ्यासाठी खूप मोठं आहे.” त्या वास्तव्यात श्रुतीताईंच्या आईला जो आनंद मिळाला, तो त्यांच्या आयुष्यातील एक अमूल्य ठेवा ठरला.

एखाद्या आजारी माणसाच्या उशाशी बसून त्याला मायेने वाचून दाखवणं किंवा दुःखात असलेल्या व्यक्तीला आध्यात्मिक आधार देणं, यासाठी खूप मोठं मन लागतं. लताताईंनी आपल्या कृतीतून हे सिद्ध केलं की, ‘प्रबोधिनी’ हे केवळ विचारांचं केंद्र नाही, तर ते मायेचं एक असं घर आहे जिथे प्रत्येक दुःख विरघळून जातं.

काही नाती रक्ताच्या पलीकडची असतात, पण त्यांची ओढ रक्ताच्या नात्यापेक्षाही खोल असते. सुरेश जेव्हा लताताईंबद्दल बोलतो, तेव्हा त्याच्या शब्दांत एक कृतज्ञतेचा ओलावा जाणवतो. त्याच्या मते, लताताई म्हणजे प्रबोधिनीच्या केवळ एक मार्गदर्शक नव्हत्या, तर त्या हजारो कार्यकर्त्यांच्या आयुष्यातील ‘आई’ होत्या.

सुरेशच्या आयुष्यात जेव्हा जेव्हा अडचणींचे डोंगर उभे राहिले—मग ते वैयक्तिक असोत किंवा कौटुंबिक—तेव्हा ताईंनी दिलेला वेळ एखाद्या जन्मदात्या आईपेक्षा कमी नव्हता. “माझी आई जितक्या आत्मीयतेने माझे प्रश्न समजून घेणार नाही, तितक्या प्रेमाने ताईंनी मला वेळ दिला,” असे सुरेश भावूक होऊन सांगतो.

कर्जाच्या ओझ्यामुळे जेव्हा सुरेश हतबल झाला होता, तेव्हा ताईंनी केवळ सांत्वन केले नाही, तर प्रत्यक्ष मदतीचा हात पुढे केला. त्यांनी सोलापूर आणि पंढरपूरमधील दिग्गज लोकांशी स्वतः संवाद साधला. ताईंच्या एका शब्दाखातर अशक्य वाटणारी कर्जाची कामे दोन दिवसांत मार्गी लागली. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, ताईंनी हे सर्व करूनही कधीच “हे मी तुझ्यासाठी केले आहे,” असे बोलून दाखवले नाही.

सुरेशच्या स्वभावात एक प्रकारची आक्रमकता आणि ‘माझंच खरं’ करण्याची वृत्ती होती. ही वृत्ती कामात अडथळा ठरत होती. ताईंनी हे ओळखून त्याला रागावले नाही, तर एक वेगळाच मार्ग निवडला. त्यांनी सुरेशसोबत रोज एक तास बसून ‘दासबोधाचे’ वाचन सुरू केले. या वाचनाच्या दरम्यान सुरेशच्या मनातील राग, चिडचिड त्या शांतपणे ऐकून घ्यायच्या आणि अत्यंत सोप्या भाषेत त्याला जीवनाचे नवे पैलू समजावून सांगायच्या. त्यांच्या या मार्गदर्शनामुळेच सुरेशच्या कामात सकारात्मक बदल झाला आणि तो ग्रामविकासाच्या कामातून युवक बांधणीच्या कामाकडे वळला.

लताताईंचा एक शिरस्ता होता—भेटीला आलेल्या कोणाशीही त्या रिकाम्या पोटी गप्पा मारत नसत. आधी पोटभर जेवण आणि मग संवाद! सुरेशच्या आठवणीतले हे ‘पोटभर खाऊ घालणे’ आजही ताजे आहे. इतकेच नव्हते, तर केंद्रातील कोणत्याही कार्यकर्त्याला सर्दी, खोकला किंवा ताप झाला तरी ताईंची नजर त्याकडे असायची. त्या स्वतः औषधे, पथ्य आणि मायेची चिठ्ठी पाठवून द्यायच्या.

ग्रामविकासाचे काम करत असताना सुरेशचा गाडीवरून पडून अपघात झाला. पायाला प्लास्टर पडले आणि महिनाभर त्याला उठणेही कठीण झाले. अशा वेळी ताईंनी त्याची जी काळजी घेतली, ती केवळ एक आईच घेऊ शकते. दर दोन-तीन दिवसांनी स्वतः येऊन भेटणे, आयुर्वेदिक औषधे देणे आणि घरून जेवणाचा डबा येईल याची खात्री करणे… या मायेमुळे सुरेशला त्या कठीण काळातही एक प्रकारचे मानसिक बळ मिळाले.

ताईंसोबतचे नाते असे होते की, माणूस आपले वैयक्तिक गुपितही त्यांच्यासमोर सहज मांडू शकत असे. सुरेश म्हणतो, “कधी कधी वाटायचे की आपण ताईंना उगाच त्रास देतोय, पण त्यांच्यासमोर गेल्यावर मन आपोआप मोकळे व्हायचे.” ताईंनी प्रत्येक कार्यकर्त्याशी हे ‘आईचे नाते’ इतके घट्ट विणले होते की, त्यांच्यासमोर काहीही लपवून ठेवण्याची गरज उरली नाही.

सोलापूरचा सत्संग परिवार असो, हरळीचे हितचिंतक असोत किंवा प्रबोधिनीतील शेकडो मुले-मुली; लताताई प्रत्येकासाठी एक सात्त्विक ऊर्जा होत्या.

लताताईंच्या आयुष्यातील हे एकेक पदर उलगडत गेले आणि माझ्या बालपणीच्या त्या ‘कल्पनेच्या खेळाला’ पूर्णविराम मिळाला. एकेकाळी मी विचार करायचो की, ‘जर ही व्यक्ती माझी आई असती तर मी कसा झालो असतो?’ लताताईंच्या बाबतीत या प्रश्नाचं उत्तर मला त्यांच्या सहवासात मिळालं.

त्यांच्या पोटी जन्माला आलो असतो तर मी कदाचित अधिक शिस्तबद्ध झालो असतो किंवा अधिक मोकाट; पण त्यांच्या ‘प्रबोधिनी कुटुंबात’ आल्यामुळे मी एक ‘माणूस’ म्हणून घडलो. ज्या आईने माझ्या खोड्यांना लगाम घातला, त्याच आईने माझ्या जाणिवांनाही व्यापक केलं.

आज मागे वळून पाहताना जाणवतं की, आईने म्हटलेलं ते वाक्य— “बरंय तुझी आई मी आहे”— ते केवळ एका घरापुरतं मर्यादित नव्हतं. लताताईंच्या रूपाने महाराष्ट्राला एक अशी आई मिळाली, जिने हजारो ‘लेकरांच्या’ खोड्यांना मायेने थोपटलं, विस्कटलेली आयुष्यं सांधली आणि अंधारलेल्या डोळ्यांत स्वप्नांचं अंजन घातलं.

अप्पांच्या परीसस्पर्शाने फुललेलं हे मातृत्व आता केवळ एका देहापुरतं मर्यादित राहिलेलं नाही. सुलोचना मावशींचा तो अबोला असो, सुरेखाताईंच्या मुलीचं ‘स्वरा’ हे नाव असो किंवा सुरेशच्या अपघातात मिळालेला तो मायेचा डबा असो— या प्रत्येक खुणेमध्ये लताताई आजही जिवंत आहेत.

माझ्या आईने दिलेली ती दृष्टी आणि लताताईंनी दिलेलं हे ‘विराट मातृत्वाचं’ दर्शन, या दोन्ही संगमातून आज मला उमजलंय की— आई फक्त जन्म देत नाही, तर ती आपल्याला आपल्याच अस्तित्वाच्या पलीकडे नेऊन उभं करते. लताताईंच्या स्मृतींना अभिवादन करताना इतकंच म्हणावसं वाटतं, की ही ‘प्रबोधिनीची माऊली’ आमच्या पिढीसाठी मायेचा तो अथांग सागर होती, ज्याच्या तीरावर आम्ही आजही सुरक्षित आहोत.@all