बाह्य सृष्टीला प्रेमाने जिंकणे, साधनपूजा, प्रतीकपूजा आणि आपल्याला पाहिजे ते प्रतीक आणि साधन निवडा असे स्वातंत्र्य, या सगळ्याला भारतीय जीवनदृष्टी आणि जीवनपद्धती किंवा संस्कृती म्हटले, तर त्याशिवाय हिंदू धर्मात आणखी काय राहिले? हिंदू धर्म हे समूहवाचक नाम आहे. एक डझन म्हणजे बारा वस्तू, एक किलो म्हणजे हजार ग्रॅम, एक रीम म्हणजे ४४० कागद, एक एकर म्हणजे चाळीस गुंठे, तसे हिंदू धर्म म्हणजे हिंदुस्थानात निर्माण झालेले कमीत कमी आठ संप्रदाय. शिव, विष्णू, देवी, गणपती किंवा सूर्य यापैकी एकेका देवतेची पूजा करणारे पाच जुने वैदिक म्हणजे वेदांना मानणारे संप्रदाय हिंदुस्थानात आहेत. याशिवाय बौद्ध, जैन व शीख हे तीन स्वतःला अवैदिक म्हणवणारे, म्हणजे आम्ही वेद मानत नाही असे म्हणणारे तीन संप्रदाय आहेत. भारतात निर्माण झालेला कोणताही संप्रदाय किंवा पंथ हा हिंदू धर्माचाच भाग आहे. मूर्तिपूजा न मानणारे आर्यसमाजी किंवा स्वामीनारायणपंथी हे सुद्धा हिंदू धर्माचेच. या सगळ्या संप्रदायांमध्ये बरीच विविधता आहे. मग त्यांना हिंदू धर्माचा भाग का म्हणायचे ? त्यांचे आचार, सण, पूजापद्धती वेगवेगळ्या असल्या तरी ‘सर्व जगाचे नियंत्रण करणारी शक्ती एकच आहे. तीच शक्ती स्वतःच्या आणि प्रत्येकाच्या शरीर, मन, बुद्धीचे नियंत्रण करत असते आणि त्या शक्तीच्या अस्तित्वावर केवळ कोणीतरी सांगते म्हणून विश्वास ठेवायचा नसून, प्रत्येकाने त्याचा स्वतः अनुभव घ्यायचा आहे, हे या सर्वांचे उद्दिष्ट आहे. सर्वांमधल्या शक्तीच्या स्रोताला भारतीय परंपरेमध्ये आत्मा हा शब्द वापरला जातो. हा आत्माच शक्तीचा स्रोत आहे आणि त्या आत्म्याची शक्ती आपल्या जीवनातून प्रकट करायची आहे हा हिंदू धर्माचा गाभा आहे. या विचाराला व्यवहार्य अध्यात्म असे म्हणतात.