१. सामूहिक द्रष्टेपणा
यंदा अनंत चतुर्दशीच्या दुसऱ्या दिवशी खग्रास चंद्रग्रहण झाले. त्या दिवशी रात्री अनेकांनी ते ग्रहण अनेक ठिकाणांहून पाहिले. कोणी नुसत्या डोळ्यांनी पाहिले. आणखी कोणी दुर्बिणीतून पाहिले. विविध शक्तीच्या अनेक दुर्बिणी अनेक गच्च्यांमधून व टेकड्यांवरून ग्रहणाच्या आधीपासूनच चंद्राकडे रोखल्या गेल्या होत्या. ज्यांनी नुसत्या डोळ्यांनी ग्रहण पाहिले, त्यापेक्षा जास्त तपशील दुर्बिणीतून पाहणाऱ्यांना बघायला मिळाले. दुर्बिण जितकी जास्त शक्तिशाली तितके जास्त तपशील बघायला मिळाले. तपशील कमी-जास्त असले तरी अनेकांनी ते बघितल्यामुळे खग्रास चंद्रग्रहण कसे असते याची एक प्रतिमा प्रत्येकाच्या मनात व समाजमनातही तयार झाली. आधीची प्रतिमा काही प्रमाणात दुरुस्त, परिपूर्ण, दृढ झाली. ज्यांनी प्रत्यक्ष चंद्रग्रहण पाहिले नाही, त्यांपैकी काहींनी दुसऱ्या दिवशी वृत्तपत्रातली छायाचित्रे पाहिली. इतर अनेकांनी ग्रहणाबद्दल केवळ ऐकले. ऐकून, अप्रत्यक्षपणे पाहून, प्रत्यक्ष पाहून, दुर्बिणीतून पाहून, अशा अनेक मार्गांनी एक प्रतिमा समाजमनात पूर्वीपेक्षा अधिक स्थिर झाली.
ऐकून, अप्रत्यक्षपणे पाहून, प्रत्यक्ष पाहून, दुर्बिणीतून पाहून अशा अनेक मार्गांनी एक प्रतिमा समाजमनातपूर्वीपेक्षा अधिक स्थिर झाली.
चंद्रग्रहण ही तटस्थपणे पाहण्याची घटना. आपण त्यात काहीच ढवळाढवळ करू शकत नाही. अशी भौतिक घटना पाहून त्याबद्दलची प्रतिमा स्थिर व्हायला कमी अडचण येते. अनेकांच्या वागण्यामुळे समाजात घडत असलेल्या घटना तटस्थपणे पाहणे अवघड असते. आपल्या मन:स्थितीचा परिणाम घटना अनुभवत असताना, अप्रत्यक्षपणे पाहताना, त्याबद्दल ऐकताना होत असतो. कोणी म्हणतात पन्नास वर्षांत भारताची अधोगती झाली. कोणी म्हणतात प्रगतीच झाली. कोणी म्हणतात घसरगुंडी चालूच राहणार. कोणी म्हणतात भारत लवकरच महासत्ता बनणार. ज्याचा आवाज मोठा, जो सातत्याने बोलत राहतो, ज्याच्यावर इतरांचा वेिशास जास्त, त्याच्या बोलण्याचा, सांगण्याचा इतरांवर परिणाम जास्त; चंद्रग्रहणाच्या दृश्य प्रतिमेच्या परिणामाइतका समाजस्थितीचा परिणाम सरळ मार्गाने होत नाही. अनेकांच्या मनातील सद्य:स्थितीबद्दलच्या प्रतिमांची घुसळण होऊन त्यातून समाजमनात सद्य:स्थितीची प्रतिमा तयार होते.
समोर घडत असलेल्या वास्तवाची प्रतिमा तयार व्हायला इतकी अडचण, तर जे अजून घडायचे आहे अशा भवितव्याची प्रतिमा तयार व्हायला किती अडचणी येत असतील? अशी प्रतिमा तयार होत असतानाच तिला धक्का बसतो, अकल्पित घडते. भवितव्याची प्रतिमा पुन्हा पहिल्यापासून तयार करावी लागते. भवितव्य म्हणजे नेमके काय? दैनिक लॉटरीच्या दुकानांध्ये गर्दी करणारे तरुण, रिकामटेकडे आणि श्रमजीवी झटपट, विनाश्रमाच्या श्रीमंतीची स्वप्ने बघत असतात. लॉटरी लागली तर मिळणाऱ्या पैशाचे काय करायचे याची स्वप्ने त्यांनी पाहिलेली असतात. लॉटरी लागणे ही भविष्यातील एक घटना. ती लागलीच तर काय करायचे याची स्वप्ने म्हणजे मनोरथ रचणे. नाही लागली म्हणजे मनोरथाचा भंग झाला. हातात नसलेल्या घटनेवर पुढचे मनोरथ रचणे म्हणजे काही भवितव्य पाहणे अथवा भविष्यवेध घेणे नाही.
हातात नसलेल्या घटनेवर पुढचे मनोरथ रचणे म्हणजे काही भवितव्य पाहणे अथवा भविष्यवेध घेणे नाही.
तुल्यबळ खेळाडूंमधला टेनिसचा सामना किंवा तुल्यबळ संघांमधला क्रिकेटचा सामना कसा शेवटाला जाईल हे सांगणे कठीण असते. टेनिसमध्ये एकेका फटक्यामुळे व क्रिकेटमध्ये एकेका चेंडूमुळे सामन्याचे भवितव्य हेलकावे खात असते. दोन्ही बाजू जिंकायचेच या ईर्ष्येने खेळत असतात. टेनिसमध्ये तर कोणीतरी जिंकेपर्यंत खेळ चालूच राहतो. क्रिकेटमध्ये एखाद्या वेळी सामना अनिर्णीत राहू शकतो. निर्णय लागला नाही तर सगळेजण हळहळतात. विजयाची इच्छा आहे. जिंकण्यासाठी आवश्यक तो सराव, डावपेच सगळे तयार आहे. दोन बाजूंपैकी एकाच बाजूला जय मिळणार हे माहीत आहे. तरीही हरल्यावर पुढच्या सामन्यासाठी पुन्हा तयारी सुरू करायची. जिंकण्याची जबरदस्त इच्छा, जिंकण्याच्या दृष्टीने तयारी पण अनेक वेळा समोरच्या बाजूची इच्छा आणि तयारी यावर यश अवलंबून ! केवळ जिंकण्याची इच्छा, अजिंक्यपदाची महत्त्वाकांक्षा याने भविष्यवेध पुरा होत नाही.
सर्व देशांची संरक्षण दले देशाच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने वीस-वीस वर्षे, चाळीस – चाळीस वर्षे पुढच्या परिस्थितीचे अंदाज बांधत असतात. आजच्या युगात फक्त शस्त्रसज्जतेबाबतचे अंदाज करून पुरत नाही. विज्ञानातील प्रगती, लोकसंख्येचे प्रमाण, शिक्षणाचे प्रमाण, परकीय संस्कृतींचा देशावरील परिणाम, अंतर्गत भांडणे वाढण्याच्या संभाव्य जागा आणि कारणे या सगळ्यांचाच अंदाज घेणे चांगल्या संरक्षण दलांमध्ये सतत चालू असते. असंभव ते होण्याची शक्यता गृहित धरून त्याला तोंड देण्याच्या योजना व त्यांचा सराव संरक्षण दलांध्ये चालू असतो. यशस्वी उद्योगपती त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे यशस्वी होतात. संरक्षण दलांध्ये सामूहिक दूरदृष्टीचा वापर चालू असतो पण केवळ सामूहिक दूरदर्शीपणा म्हणजेही भविष्यवेध घेणे नाही.
केवळ जिंकण्याची इच्छ, अजिंक्यपदाची महत्त्वाकांक्षा याने भेवष्यवेध पुरा होत नाही.
स्वयंप्रेरित लोक स्वत:च्या वेळापत्रकाप्रमाणे काम करतात. त्यांना नवीन सुचत असते. त्यातले जे योग्य वाटेल ते स्वत:च्या हिंमतीवर ते करायला घेतात. अनेकांना आपल्या योजनांच्या आणि व्यक्तिमत्त्वाच्या प्रभावाने ते आपल्या कामाला जोडून घेतात. केवळ कोणत्याही परिस्थितीला प्रतिसाद देण्याची तयारी ठेवणाऱ्या संरक्षण दलांच्या दूरदृष्टीपेक्षा वाळवंटात नंदनवनाचे स्वप्न पाहणारे स्वयंप्रेरित लोकांचे द्रष्टेपण आणखी चांगले. अशा द्रष्ट्या लोकांची स्वप्ने जिथे साकार होतात, त्या देशाचे संरक्षण करण्याचा संरक्षण दलांचा उत्साह आणि जिद्दही वाढते. द्रष्ट्या लोकांवर अवलंबून राहणारा समाज अडखळत पुढे जातो. एका व्यक्तीनंतर दुसऱ्या स्वयंप्रेरित द्रष्ट्या मार्गदर्शकाची वाट पाहत राहतो. अजेय समाजाला आपल्यातीलच मार्गदर्शकांवर अवलंबून राहणेही सहन होत नाही. अशा समाजाला सामूहिक द्रष्टेपणा निर्माण करावा लागतो. सुरुवातीला म्हटले त्याप्रमाणे खग्रास चंद्रग्रहणाची एकच प्रतिमा समाजमनात निर्माण होते, तसे आपल्या भवितव्याची सर्वांना माहीत असलेली प्रतिमा सामूहिक द्रष्टेपणा असलेल्या समाजात तयार होते. सामूहिक द्रष्टेपणा वाढविण्याची प्रक्रिया म्हणजे भविष्यवेध घेणे.
