प्रकट चिंतन ३ राष्ट्रीयत्वाचे पैलू

हिंदूपणा कसा व्यक्त करू या आजच्या काळातील हिंदुत्व म्हणजे काय, असा विचार आपल्याला करावाच लागेल. १) सर्व व्यक्तीमधील व सर्व जगातील एकाच जाणीव असलेल्या समान शक्तीवरती विश्वास, २) समाज टिकण्यासाठी व संस्कृतीचे जतन करण्यासाठी कुटुंबसंस्थेच्या आवश्यकतेवर विश्वास, ३) पैसा हे साध्य नसून साधन आहे यावर विश्वास, आणि ४) आपण पुढाकार घेऊन जगातील इतर राष्ट्रांशी देवाण-घेवाण […]

हिंदुत्वातील व्यक्तिसापेक्षता आणि स्थिर तत्त्व भारताच्या पूर्व आणि पश्चिम टोकांबर सूर्योदय वेगवेगळ्या वेळी दिसतो. कन्याकुमारी आणि लडाखमधील लेहमधून ध्रुवतारा आकाशात वेगवेगळ्या उंचीवर दिसतो. पण म्हणून सूर्य आणि ध्रुव तारा बदलत नाही. तशी आपल्या प्रत्येकाची जीवनदृष्टी थोडी थोडी वेगळी असेल. पण आपल्या सर्वांच्या जीवनदृष्टीची तुलना केली, तर त्यातला समान भाग बराच जास्ती आहे. तीच आपल्या हिंदू

हिंदुस्थानचे राष्ट्रत्व प्राण्यांमध्ये प्राण्याना स्वतःची वेगळी ओळख नसते. कोणताही प्राणी त्याच्या प्रजातीचा प्रतिनिधी असतो व्यक्तीच्या बाबतीत मात्र व्यक्ती मानवजातीची केवळ प्रतिनिधी नसते. प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःची वेगळी ओळख असते. ‘मी कोण आहे’, मी इतरापेक्षा वेगळा कसा आहे, या ‘मी’पणाची अखंड जाणीव म्हणजे व्यक्तीचे व्यक्तित्व असते. त्याचप्रमाणे एखाद्या समाजाला आपल्या वेगळ्या परंपरेची अखंड जाणीव असणे म्हणजे त्या

सिंधू नदीच्या काठी राहणाऱ्या लोकांना पूर्वीच्या पार्शियन लोकांनी हिंदू म्हणायला सुरुवात केली. जिथे हिंदू लोक राहतात, तो हिंदुस्थान म्हणजेच भारत, म्हणजेच इंडिया. हिंदू समाज राहतो तो हिंदुस्थान, हिंदू समाजाची संस्कृती ती हिंदू संस्कृती किंवा भारतीय संस्कृती. हिंदुस्थानात उत्पन्न झालेले सर्व संप्रदाय म्हणजे हिंदू धर्म आणि त्या सर्वांचे सार म्हणजेच व्यवहार्य अध्यात्म. हिंदुस्थानची भूमी, इथला समाज,

फार प्राचीन काळी भारतीयांनी बाह्य सृष्टीवर विजय मिळविण्याचा प्रयत्न चालू केला. त्यानंतर बाह्यसृष्टीबरोबर प्रत्येकाच्या मनाच्या आणि बुद्धीच्या आतील अंत सृष्टीवर विजय मिळविण्याचा प्रयत्न चालू केला. पुढे बाह्य सृष्टीवर विजय मिळविण्याच्या प्रयत्नाकडे दुर्लक्ष झाले व अंतः सृष्टीच्या शोधातच भारतीय समाज रमला. नेमका त्याच काळात आधुनिक विज्ञान व समुद्रप्रवासाच्या साहाय्याने युरोपने बाह्य सृष्टीवर विजय मिळविण्याचा मोठा प्रयत्न

अनेक माध्यमातून एक आकार वेगवेगळ्या घरांच्या शो-केसेसमध्ये अनेक प्रकारच्या शोभेच्या वस्तू बघायला मिळतात. एकदा दिल्लीमध्ये दहा-बारा दिवस राहायला लागले, कामानिमित्त अनेक खासदार, मंत्री, अधिकारी, वकील यांच्या घरी जायला लागले, शिवाय बरेच दिवस मुक्काम असल्याने संध्याकाळी व रात्री नव्या-जुन्या परिचितांकडेही जाणे व्हायचे. नकळत सगळ्या घरांच्या बैठकीच्या खोलीतील शो-केसेसमध्ये ठेवलेल्या वस्तूंची मनात नोंद व्हायची. एके रात्री अचानक

राष्ट्र म्हणजे परंपरेच्या मध्यवर्ती सूत्राभोवती आणि परस्पर आत्मीयतेच्या नात्याने संघटित झालेला समाज. राष्ट्राच्या आम्हीपणात व्यक्तीचे मौपण विरघळवून टाकायला शिकणे म्हणजे राष्ट्र घडवणे. राष्ट्रापुढे माणसाचा देवमाणूस बनविण्याचे ध्येय असले, असे देवमाणूस बनवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्यांची परंपरा असली, तरी एखादा समाज जेव्हा आपली आजची स्थिती सुधारण्यासाठी संघटित होतो तेव्हाच त्या समाजाचे राष्ट्र बनते. आजचा हिंदू समाज भारतीय संस्कृतीच्या

वेदकाळापासून वेदांतील सूक्ते रचणाऱ्या स्त्रिया, ब्रह्माच्या स्वरूपासंबंधी चर्चा करणाऱ्या स्त्रिया, लढवय्या स्त्रिया, राजकारणी स्त्रिया होऊन गेल्या आहेत. स्त्री संतही अनेक होऊन गेल्या आहेत. स्त्रियांमध्ये व पुरुषांमध्ये एकच ईश्वरी शक्ती आहे, हे ही सर्वांनी मान्य केले आहे. कुटुंबामध्ये स्त्रियांना व पुरुषांना परस्परपूरक जबाबदाऱ्या घ्याव्या लागतात. परंतु व्यक्तिशः व कुटुंबापलीकडच्या सामाजिक जीवनात स्त्रिया व पुरुष समान क्षमतेचे

महाभारत काळात ‘आत्मार्थं पृथिवीं त्यजेत्’ म्हणजे स्वतःच्या हितासाठी सगळ्या जगाचा त्याग करावा, अशी घोषणा होती. पाच हजार वर्षांनी विवेकानंदांनी त्या घोषणेत सुधारणा केली. ‘आत्मनो मोक्षार्थं जगत् हिताय च’ अशी घोषणा त्यांनी केली. ‘स्वतः देवमाणूस बनण्यासाठी सगळ्या जगाचा त्याग करावा, या ऐवजी ‘स्वतः देवमाणूस बनावे आणि जगालाही देवमाणूस बनायला मदत करावी’, अशी नवीन घोषणा त्यांनी केली.

भारतात राहणाऱ्या ख्रिश्चन, ज्यू, पारशी आणि मुसलमानांचे धर्म हे हिंदू धर्माचा भाग होऊ शकतात का? ‘उपास्यानाम् अनियमः साधनानाम् अनेकता’, आणि प्रतीक व साधन यांच्या निवडीत प्रत्येकाचे व्यक्तिस्वातंत्र्य या भारतीय संस्कृतीच्या तीन गोष्टी त्यांनी स्वीकारल्या तर त्यांचे त्यांचे धर्म ही सनातन धर्माचा म्हणजे हिंदू धर्माचा भाग होऊ शकतात. सप्तशतीमध्ये एक श्लोक आहे, या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण